طورى كه بايد تأمّل كند ، سراسر عمرش بدون وقفه ، از آن قطع نظر نخواهد كرد ! شرح آيات و اخبار در اين زمينه به درازا مىكشد .
به سخن پيامبر ( ص ) بنگر ، آنجا كه مىفرمايد : روح القدس به ژرفاى دلم دميد : آنچه را مىخواهى دوست بدارى ، دوست بدار ، كه سرانجام از آن جدا خواهى شد ، هر چه مىخواهى در دنيا زندگى كن سرانجام خواهى مرد ، و هر كارى مىخواهى انجام بده ، پاداش آن را خواهى ديد ( 11 ) .
اين سخنان جامع حكمتهاى اوّلين و آخرين است ، و براى اهل دقت و انديشه سراسر عمر بس است ، زيرا اگر در بارهء معانى اين عبارات دقّت و تأمّل كنند و بر دلشان يقين حاكم باشد ، البتّه آنها را فرا خواهد گرفت ، و ميان آنان و عشق به دنيا جدايى كامل خواهد انداخت .
اين است راه انديشيدن ، و اين است علومى كه براى هر انسانى شايسته است كه تمام وقت در بارهء آنها بينديشد ، تا اينكه دلش را اخلاق پسنديده و مقامات عالى اخلاقى فرا گيرد ، و ظاهر و باطنش از ناروائيها و پستيها پاك شود ، و تا از صفات نفسانى كه باعث دورى او از خداى تعالى مىگردند و همچنين از حالاتى كه باعث قربند ، غفلت نورزد ، بلكه بر هر انسانى شايسته است كه دفترى تهيه كند و در آن دفتر تمام صفات نابودكننده و صفات نجات بخش را و تمام معصيتها و طاعتها را ثبت كند و همه روزه ، آن دفتر را مرورى كند . صفات مهلكه يعنى :
بخل ، خودخواهى ، خودپسندى ، خودنمايى ، حسد ، خشم ، شكمپرستى ، مال و مقام دوستى ، و صفات نجات بخش ، يعنى : پشيمانى از گناهان ، پايدارى در مقابل گرفتاريها و شكر نعمتهاى الهى ، پارسايى در دنيا و اخلاص در عمل ، و خوشرفتارى با مردم ، ترس از خدا و خشوع در برابر او . و هر گاه از صفت ناپسندى خوددارى كرد ، آن را در دفترش يادداشت كند ، ديگر در بارهء آن لازم نيست بينديشد ، آنگاه به ديگر صفات بپردازد ، و همواره يكى پس از ديگرى را از خود دفع كند تا همهء صفات نكوهيده را از بين ببرد ، و همچنين صفات نجات بخش را
مجموعه ورام ( آداب و اخلاق در اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 463
مساهمون: ورام بن أبي فراس المالكي الاشتري
ص٤٦٣