شداد بن اوس از پيامبر ( ص ) نقل مىكند كه آن بزرگوار فرمود : هوشيار آن كسى است كه محاسبهء نفس كند و براى پس از مرگ كار كند ، و نادان كسى است كه پيرو هواى نفس بوده ، و از خدا آرزومند باشد ( 14 ) . ( دانه نفسه ) يعنى :
محاسبهء نفس كند . و يوم الدين ، همان روز حساب است ، و قول خداى تعالى :
« أ إنّا لمدينون ( 15 ) » يعنى : آيا براستى ما محاسبهشدگانيم ؟ يكى از بزرگان مىگويد : خويشتن را محاسبه كنيد پيش از آن كه محاسبه شويد ، و بسنجيد آن را قبل از اينكه شما را بسنجند ، و آماده شويد ، براى آن صحنهء بزرگ ! از جبرئيل در بارهء عملى كه پاداش فراوان دارد پرسيدند ، گفت : آن است كه خداوند را چنان عبادت كنى كه گويا او را مىبينى ، زيرا تو اگر او را نمىبينى او تو را مىبيند ( 16 ) .
خداى متعال فرموده است : « آيا نمىداند كه خدا او را مىبيند ( 17 ) ؟ » و نيز مىفرمايد : « براستى كه خدا ناظر بر شماست ( 18 ) » يكى از بزرگان مىگويد : هر گاه خواستى ديگران را موعظه كنى ، اوّل به خود و قلب خود موعظه كن ، و مبادا اجتماع مردم تو را گول بزند ، زيرا آنها ظاهر تو را مىبينند و خدا ناظر بر باطن تو است .
نقل كردهاند ، يكى از دانشمندان مورد توجه جمعى بود كه رفت و آمد مىكردند و براى استفاده ، مدّتها به محضر او حاضر مىشدند ، و از آن ميان جوانى را احترام مىكرد ، و بر ديگران مقدم مىداشت ، يكى از يارانش گفت : چرا اين را كه هنوز جوان است ، اين قدر احترام مىكنى ؟ در صورتى كه ما پيرمرديم . پس چند پرنده طلبيد ، و به هر كدام يك پرنده با يك چاقو داد و گفت : بايد هر كدامى از شما پرندهء خود را در جايى سر ببرد كه هيچ كس نبيند ، و به آن جوان هم ، مانند ديگران يك پرنده و يك چاقو داد ، و همان حرفى را كه به ديگران گفته بود ، به او نيز گفت . پس از لحظهاى هر كدام با پرنده ذبحشدهء خود باز گشتند امّا آن جوان
مجموعه ورام ( آداب و اخلاق در اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 433
مساهمون: ورام بن أبي فراس المالكي الاشتري
ص٤٣٣