مرگ آگاه خواهى شد كه مىگويند : بار خدايا ما را بينا و شنوا كن و به دنيا بازگردان تا عمل شايسته انجام دهيم ! يعنى : ما دانستيم كه در آخرت اجر و مزدى - جز به عمل صالح - ندهند ، پس ما را بازگردان تا عمل صالح بجا آوريم . و ما حقيقت را درك كرديم كه جز محصول تلاش كسى را به او ندهند ، و او نتيجه كوشش خود را به زودى مىبيند ، هر گاه جمعى در آتش جهنم افكنده شوند ، خازنان جهنّم ، از آنان بپرسند : مگر شما را بيم دهندهاى نيامد ( 16 ) ؟ آيا سنّت الهى را نسبت به بندگانش ، نشنيديد كه او مزد عمل هر كسى به طور كامل مىدهد ، و هر كس در گرو عمل خويشتن است ، پس چه چيز باعث فريب شما نسبت به خداى متعال شده است ، پس از آن كه اين سخن خدا را شنيده و فهميديد :
« گويند : اگر ما مىشنيديم و يا مىانديشيديم ، از اهل جهنّم نبوديم ، پس به گناهانشان اعتراف كنند ، و خدا رحمت خود را از اهل آتش دور گرداند ( 17 ) . » حال اگر بگويى كه گمان اميد و مقام و الا و ستودهء آن چه مىشود ؟
جواب اين است كه اميد در دو مورد ستوده است :
1 - در بارهء گنهكار گرفتار ، وقتى به فكر توبه مىافتد ، شيطان به او مىگويد : كجا توبهات پذيرفته مىشود ؟ او را از رحمت خدا نااميد مىكند ، آنجا لازم است كه گنهكار نااميدى را با آب اميد بشويد و به ياد آورد كه خداوند كريم است و توبهء بندگانش را مىپذيرد ، و توبه عبادتى است كه گناهان را مىپوشاند .
خداوند متعال فرموده است : « اى بندگان من كه بر خود اسراف روا داشتهايد از رحمت خدا نااميد نباشيد كه خداوند همهء گناهان را مىآمرزد ، براستى كه او آمرزندهاى مهربان است ، و به سوى پروردگارتان باز گرديد و فرمان او را ببريد پيش از آن كه عذاب شما را فرا رسد ( 18 ) . » ، آنان را به توبه و بازگشت دستور داده است : « . . . به درستى كه من آمرزندهام آن كسى را كه توبه كند و ايمان آورد ( 19 ) . . . » .
پس اگر توقع آمرزش به وسيله توبه دارد ، او اميدوار است و اگر او آمرزش
مجموعه ورام ( آداب و اخلاق در اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 399
مساهمون: ورام بن أبي فراس المالكي الاشتري
ص٣٩٩