را با پافشارى بر گناه توقع دارد ، پس او فريب خورده است و بايد با انجام فرائض و اعمال با فضيلت خود را يارى كند ، و خود را به نعمتهاى بهشتى و وعدههاى الهى به صالحان اميدوار سازد تا اين كه اين اميد باعث نشاط در عبادت شود و او بر عبادت و اعمال صالح رو آورده اين سخن خداوند را به خاطر آورد : « مؤمنان به حقيقت رستگارند ، كه در نمازشان خاضعند » تا آنجا كه مىفرمايد : « آنان وارثانند ، و آنان فردوس را به ارث مىبرند و در آنجا جاودانند ( 20 ) . » پس اميدوارى اوّل نااميدى را كه مانع توبه است ، از بين مىبرد ، و اميد دوّم ، سستى مانع از نشاط و آمادگى را از بين مىبرد ، پس هر كسى كه توقع دارد به توبه و آمادگى و كوشش در عبادت وادار شود ، اين نوعى اميدوارى است ! و هر كسى كه توقع و انتظار دارد ، با سستى در عبادت و بيهودهگذرانى كار درست مىشود ، اين فريب و گول خوردن است ، چنان كه اگر از فكرش بگذرد كه گناه را ترك كند و مشغول عمل صالح شود ولى شيطان به او بگويد : چرا خودت را رنج مىدهى و ناراحت مىكنى ، خداى بخشنده و مهربانى دارى ، و بدين وسيله او را از توبه و عبادت سست كند ، اين درست همان گول خوردن است .
پس در اين صورت لازم است كه بندهء خدا به جاى اميد ، ترس و بيم داشته باشد و خود را بيم دهد از خشم و كيفر سخت الهى و بگويد : با اين كه او بخشندهء گناهان است ، سخت كيفر نيز هست ، و با اين كه او كريم است ، كافران را براى هميشه گرفتار آتش دوزخ مىسازد ، با اين كه كفر كافران زيانى به او نرساند ، خداوند عذاب ، غمها ، بيماريها و گرفتاريها و فقر را بر تمام بندگانش مسلط گرداند . در حالى كه او قادر است تا آنها را از بين ببرد ، امّا اين سنت پروردگار نسبت به بندگان است ، و او مرا از كيفر بيم داده است ، پس من چگونه از او بيمناك نباشم ، و چگونه به آن مغرور باشم . پس بيم و اميد ، جلوداران و عواملى هستند كه انسان را به عمل خير وامىدارند ، و آنچه انگيزهء عمل نباشد آرمان و فريب است .
مجموعه ورام ( آداب و اخلاق در اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 400
مساهمون: ورام بن أبي فراس المالكي الاشتري
ص٤٠٠