چنان كه گذشت شيخ مفيد ( م 413 ) دست كم دو رساله در ردّ عدد نوشت وأو چهارده سال پيش از تأليف الآثار الباقية بدرود حيات گفته است وچه بسا دو رساله رد عدد را ده سال يا بيشتر قبل از وفاتش نوشته باشد .
نيز شيخ صدوق به سال 368 آنگاه كه أبو ريحان ششساله بود صريحا گفت : « صيام شهر رمضان فريضة ، وهو بالرؤية . . . ومن صام قبل الرؤية فهو مخالف لدين الإمامية » « 1 » .
همچنين سيد مرتضى ( م 436 ) در آثار متعددى عدد را رد كرده « 2 » ورسالهء مستقلى در اين زمينه نوشته كه در المسائل الناصريات از آن ياد كرده است : « . . . وقد أملينا في هذه المسائل كتابا مفردا استقصينا الكلام فيه ، فمن أراد الاستيفاء رجع إليه » « 3 » . وممكن نيست ادّعا شود تحت تأثير آثار باقيه چنين سخنى گفته است واگر بنا باشد در اين قول تحت تأثير كسى باشد قطعا تحت تأثير استادش شيخ مفيد بوده است نه ديگرى . همچنين شيخ طوسي رحمه اللّه تحت تأثير دو استادش شيخ مفيد وسيد مرتضى عدد را رد كرده است نه أبو ريحان .
علاوة بر اين ، سخن أبو ريحان در ردّ عدد در جلد چهارم گذشت « 4 » وايشان جز ردّ عدد سخن چندانى در اين زمينه ندارد وابدا سخنش با مطالب شيخ مفيد وسيد مرتضى وشيخ طوسي قابل قياس نيست وبه هيچ روى ممكن نيست ادّعا شود آنان از وى تأثير پذيرفتهاند ووى اين بزرگان را از اشتباه نجات داده است .
6 . چنان كه ملاحظه شد ايشان مكرّر از أحاديث عدد با تعبير جعلى وكذب ياد كرده است . مىدانيم هر حديثي سندا ضعيف يا محتوايش براي عموم قابل فهم نبود الزاما جعلى وكذب نيست واگر كسى معناى حديث ومقصود آن را نفهميد بايد به اهلش واگذارد نه اينكه فورا بر چسب جعل وكذب بر آن بچسباند . در موضوع مورد بحث نيز چنين است وبزرگان ما در عين حال كه قائل به رؤيتند أحاديث عدد را توجيه كردهاند مانند شيخ طوسي ، فيض كاشاني ، علّامهء شعرانى وشيخ حرّ عاملي « 5 » كه دوازده وجه در بيان مقصود از أحاديث عدد
هامش
( 1 ) . الأمالي ، ص 516 ، مجلس 93 .
( 2 ) . رؤيت هلال ، ج 3 ، ص 1494 - 1499 .
( 3 ) . رؤيت هلال ، ج 3 ، ص 1495 .
( 4 ) . رؤيت هلال ، ج 4 ، ص 2880 - 2898 ، بخش چهارم .
( 5 ) . رؤيت هلال ، ج 3 ، ص 1818 - 1823 ، بخش سوم ، نيز رك : بخش هفتم ، باب 14 .