بين اشكال نامبرده ، اشكال ديگرى نيز هست كه ذكرشان موجب تطويل است وهر كس قدرى در رؤيت اين هلالهاى گوناگون تمرين كند ، مىتواند به محض مشاهدهء ماه ، با اختلاف يك روز بفهمد كه شب چندم ماه است ودر همين مقام است كه امر منيع حضرت حق تعالى
قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ
هويدا مىگردد .
تقديم وتأخير رؤيت هلال
حال فرض كنيد كه روز 29 يك ماه قمري ، بعد از غروب آفتاب ، مكان ماه در آسمان به قسمي باشد كه نسبت به أفق مفروضي ( مثلا تهران ) اوّل امكان رؤيت باشد ؛ يعنى چشمهاى تيزبين بتوانند آن را مشاهده كنند و 45 دقيقه بعد از غروب آفتاب ، ماه در أفق غروب كند . واضح است كه در جميع نقاطى كه افقشان قريب به تهران ويا ساعاتشان برابر ساعت تهران باشد ( يعنى طول جغرافيايى آنها مساوى طول جغرافيايى تهران باشد ) هلال را رؤيت خواهند كرد ونيز نقاطى كه در مغرب تهران واقعند ، به طريق أولى بعد از غروب آفتاب ، ماه را رؤيت خواهند نمود وفرداى آن روز براي تمام سكنهء اين قبيل نقاط ، روز أول ماه قمري خواهد بود . اما نقاطى كه آفاقشان با أفق تهران اختلاف فاحش داشته ودر مشرق نصف النهار تهران باشند در شب 29 هلال را رؤيت نخواهند كرد ، زيرا كه ساعت آنها به مقدار معتنابهى جلوتر از ساعت تهران است وبعد از غروب تهران ؛ هنگامى كه ماه قابل رؤيت است ، نسبت به آفاق شرقي آن ماه غروب نموده ورؤيت نمىشود وبنابراين فرداى آن روز سلخ ماه « 1 » قمري خواهد بود نه أول ماه نو .
اما چون قمر در هر شبانه روز 13 درجه وده دقيقه و 35 ثانيه ( حركت وسطي ) از مغرب به مشرق حركت مىكند ، لذا فردا شب قريب 55 دقيقه ديرتر از شب قبل غروب خواهد كرد وبه اين جهت تمام نقاط شرقيهاى كه ديشب ماه را نديده بودند امشب مسلما خواهند ديد وفردا ، روز أول ماه آنها خواهد بود .
بنابراين ، اختلاف رؤيت هلال در آفاق شرقي وغربى ، ممكن است يك روز باشد وزيادة از آن ممكن نيست ؛ وبه عبارت أخرى ، هرگاه اختلافى ما بين آفاق شرقي وغربى
هامش
( 1 ) روز آخر ماه .