پس اگر ما بعد از غروب آفتاب وپس از خروج ماه از تحت الشعاع ، بتوانيم ماه را مشاهده كنيم ، فرداى آن روز أول ماه قمري خواهد بود .
3 . هرگاه طول خورشيد از ماه ، 180 درجه شود ؛ يعنى ماه به وضع « ط 5 » باشد ، زاويهء قاچ « 1 » مرئى آن نيز 180 درجه خواهد شد .
يعنى نصف كرهء ماه را ، كه هم روشن وهم به سمت زمين است ، مشاهده خواهيم كرد وچون تصوير اين نصف كره بر سطح آسمان يك دايرهء تمام است . پس در اين صورت ما قمر را به شكل قرص مدوّرى مىبينيم . اين حالت را « بدر » يا « مقابله » گويند كه مصادف است با شب چهاردهم ماه . در اين موقع قريب نصف شب ، ماه ، به نصف النهار مىرسد .
4 . هرگاه طول قمر از شمس 90 درجه ويا 270 درجه باشد ، در اين صورت زاويه قاچ مرئى نيز 90 درجه خواهد شد وآن وقتي است كه قمر در موضع « ط 3 » يا « ط 7 » واقع شود وچون تصوير قاچ 90 درجهاى بر سطح آسمان نيمدايره مىشود پس در اين موقع ما قمر را به شكل نيمدايرهء خواهيم ديد كه حدبهاش به سمت آفتاب است واين هر دو حالت را « تربيع قمر » « 2 » گويند . چه ، در هر دو صورت 1 / 4 كره ماه را مشاهده مىكنيم ؛ أولى را « تربيع اوّل » ودوم را « تربيع ثاني » نامند ، منتها بايد اين نكته را متوجه بود كه در تربيع اوّل حدبهء ماه به سمت مغرب است ودر تربيع دوم به طرف مشرق .
5 . هرگاه طول قمر از شمس 45 درجه باشد ؛ يعنى ماه به وضع « ط 2 » يا « ط 8 » واقع شود ، زاويهء قاچ مرئى نيز 45 درجه خواهد باشد ؛ در اين هنگام است كه 1 / 8 كرهء ماه ديده مىشود وبه همين جهت آن را به ترتيب « تثمين اوّل » و « تثمين دوّم » گويند .
6 . هرگاه قمر به وضع « ط 4 » يا « ط 6 » واقع شود ؛ يعنى طول نجوميشان 135 درجه يا 225 درجه باشد ، در اين صورت قاچ مرئى به زاويهء 135 درجه ديده خواهد شد كه تصويرش در آسمان به شكل عدسى مشاهده مىشود ؛ أولى در شب دهم ودومى در شب هفدهم واقع خواهد شد . به طور كلّى از شب اوّل ماه تا شب 14 هلالها رو به تزايد وحدبهشان به طرف مغرب است واز آن به بعد هلالها رو به تناقص وحدبهء آنها به سمت مشرق مىافتد .
هامش
( 1 ) قاچ گردى قسمتى است از سطح كره كه واقع باشد بين دونيمدايرهء عظيم .
( 2 ) تربيع قمر اصطلاحا وقتي است كه 90 درجه از خورشيد فاصله گرفته باشد ، چنان كه در مقاله شماره 12 خواهد آمد ( على زماني قمشهاى ) .