صبح به عرفات رفتند وشب هنگام ، زماني كه يكصد وپنجاه هزار سنّى از عرفات به سمت مشعر مىرفتند :
به قرب سى هزار شيعيان حيدر كرّار آن شب را أحيا داشتند . . . چه مبارك سحرى بود وچه فرخنده شبى ! « 1 »
نايب الصدر توضيح مىدهد در مواردى كه اختلاف نظر پيش مىآمد وشيعيان روز بعد را در عرفات مىماندند شريف مكّه دو نفر از بنى أعمام خود را نزد شيعيان مىگذاشت تا اگر مشكلى روى داد حل كنند .
9 . ظهير الملك دربارهء حج سال 1306 گويد :
ديشب در عرض راه رؤيت هلال شد ، خيلى هم ارتفاع داشت ، الحمد للّه رفع اين اختلاف شد « 2 » .
غافل از آنكه سنّيان شب قبل از آن را شب اوّل ماه اعلام كرده بودند . از اين رو ، اختلاف بالا گرفت وشيعيان يك روز پس از سنّيان در عرفات وقوف كردند واين تأخير تا پايان اعمال حج ادامه داشت . ظهير الملك گويد :
امروز كه سه شنبه هشتم است ، أهل جماعت نهم كردند . لهذا خيال دارند امروز عصر به [ عرفات ] بروند وإن شاء الله ما خالى از اغيار آسوده باشيم « 3 » .
10 . مولى إبراهيم كازرونى دربارهء حج سال 1315 نوشته است :
شب جمعه غرّهء ذي حجة الحرام ، هلال را به مباركى وميمنت رؤيت نموديم ، خيلى مرتفع بود وهمين ارتفاع سبب اختلاف ميان فريقين شد . . . به واسطهء اختلاف فريقين دو روز در عرفات توقف كرديم ونيت وقوف را از ظهر يكشنبه نهم ، كه روز دهم أهل خلاف بود ، تا غروب آفتاب قصد كرديم « 4 » .
هامش
( 1 ) . سفرنامهء نايب الصدر شيرازي ، ص 179 ، به نقل از مقالهء « حجگزارى ايرانيان در دورهء قاجار » ، چاپ شده در مقالات تاريخي ، دفتر هشتم .
( 2 ) . سفرنامهء ظهير الملك ، ص 257 .
( 3 ) . سفرنامهء ظهير الملك ، ص 258 .
( 4 ) . سفرنامهء مولى إبراهيم كازرونى ، ص 361 ، 363 ؛ چاپ شده در ميراث اسلامى إيران ، دفتر پنجم .