خطهاى افقى نمايانگر عرض جغرافيايى است . طول جغرافيايى از صفر درجه ( ساحل غربى افريقا ) شروع مىشود و به سمت شرق تا 180 درجه ادامه مىيابد و از محلى به نام كنكدوز « 1 » مىگذرد ؛ خطهاى طول جغرافيايى مستقيم كشيده شده است . خطهاى عرض جغرافيايى از صفر درجه در خط استوا آغاز مىشود و تا 90 درجه به سمت شمال ادامه مىيابد . اقليمهاى كه در حواشى نمايانده شده و هر يك به صورتى حدسى به دو بخش تقسيم گرديده است ، هيچ ربطى به تقسيمبندى نجومى اقليمها ندارد . ربع جنوبى كرهء زمين را آب فراگرفته و ساحل جنوبى افريقا مدوّر است و اين امر ، در قياس با برخى از نقشههاى متقدم كه آن را به شكل چنگال نشان دادهاند ، پيشرفتى به شمار مىآيد . « 2 »
منجمان مسلمان نيز از شهرها و قصبات و جهت قبله نقشههايى كشيدند كه نمونههاى متعددى از آن در دست است « 3 » .
در قرن دهم ، اعضاى خانوادهء الشرفى الساقسى از تونس ، با كشيدن چندين نقشه در فاصلهء سالهاى 958 و 1009 ، شهرتى يافتند . قديمترين عضو خانواده ، يعنى على بن احمد بن محمد ، در 958 اطلسى در هشت برگ تهيه كرد ( نسخهء خطى كتابخانهء ملّى پاريس ) كه نقشهء عالم متعلق به الشرفى ، مورخ 979 ، احتمالًا با آن ارتباط دارد . « 4 » اين اطلس شامل چندين نقشه است : نقشهاى از قبله ؛ نقشهء عمومى عالم مبتنى بر نقشهء ادريسى ؛ و نقشههايى از نواحى مختلف سواحل درياى سياه و درياى
هامش
( 1 ) . يا ( كنگ دز [ كنگ دژ ] شهرى افسانهاى كه به اعتقاد ايرانيان ، كيكاوس يا جمشيد در منتهى اليه مشرق ، پشت دريا ، ساخت . - مينورسكى ، حدود العالم ، ص 189
( 2 )Miller , Bandv , Weltkarten , 111 - 112 , 122 - 123 , 178 ; Bandv , Beiheft ; Tafel 72 , 82( 3 )Miller , Bandv , 144 - 54 .( 4 )Oxford , Uri , 1787 , I - Miller , v , 176