جنوبى كرهء زمين را دربر مىگيرد ، و اينكه جنوب افريقا به شكل چنگال است ، در اين نقشه ، مانند نقشههايى كه قبلًا به آنها اشاره كرديم ، به چشم مىخورد . در نقشهء تفصيلى آسياى مركزى ، ايران و غيره ، كه ميلر آن را « نقشهء ايران » « 1 » ناميده است ، مستوفى شبكهاى با خانههاى مستطيل شكل به كار برده است . در اين نقشه هر خانه نمايندهء ؟ 1 ؟ 1 است و اسامى شهرها و قصبات عمده در هر يك از آنها آمده است . اين نقشه شامل 64 تا 111 درجه طول شرقى و 16 تا 45 درجه عرض شمالى است ( منجمان مسلمان معمولًا طول جغرافيايى را از جزاير قنارى ( صفر درجه ) تا چين ( 180 درجه ) محاسبه مىكردند ) . براساس گفتهء حمد اللّه مستوفى ، نقشهء او از اقليم اول تا اقليم ششم را در شمال خط استوا در برمىگيرد ، ولى اين تقسيمبندى حدسى است و ظاهرا به تقسيمبندى اقليمها ، به نحوى كه منجمان تقسيم كردهاند ربطى ندارد . با تقسيمبندى حدسى مدارات عرض جغرافيايى ، به حساب نياوردن كرويّت زمين در ترسيم طول جغرافيايى ، مشكل بتوان انتظار داشت كه مكانها در موضع صحيح جغرافيايى خود ، چنان كه منجمان مسلمان مىشناختند ، قرار گيرد . « 2 »
نقشهء عالم متعلق به حافظ ابرو ( متوفى 833 ) نمونهء ديگرى از اين نوع نقشههاست . سه نقشهء منطقهاى او كه به كتاب جغرافيايش منضم است ، به پيروى از سنّت مكتب بلخى كشيده شده است ، ولى نقشهء عالم او به نوع مورد بحث تعلق دارد و از بسيارى جهات به نقشهء حمد الله مستوفى شبيه است . نقشهء عالم بر شبكهاى از خانههاى مربع شكل پياده شده كه هر خانهء آن 5 / 5 است و خطهاى عمودى نمايانگر طول جغرافيايى و
هامش
( 1 ) .lrankarte .( 2 )Miller , Bandv , Tafel 83 - 86 ; Bandv , Weltkarten , 178 - 182