ولايت ، شهرها و قصبات و عمده ، رودها ، كوهها و شاهراههاى اصلى ميان شهرها را نشان داده است . او نقشههايى از اقيانوس هند ، درياى مديترانه و درياى خزر ، و نيز نقشهاى از عالم كشيده كه در آن مكه در مركز عالم قرار گرفته است . جغرافيا و نقشههاى او هيچيك مستقلًا برجاى نمانده است ، ولى اصطخرى ( حدود 340 ) از نقشههايش نسخهبردارى كرد و احتمالًا بر كيفيت آنها افزوده و رسالهاش را نيز با مطالب كتاب خويش تلفيق كرد . اصطخرى 21 نقشه از ولايات ( و نيز نقشهاى از عالم ) كشيد كه در كتاب مسالك الممالك او آمده است . « 1 »
جغرافيدان ديگرى كه سنت نقشهنگارى بلخى را دنبال كرد ابن حوقل ، يكى از جغرافيدانان نامى عصر خويش بود كه كتابى برجسته به نام صورة الارض در جغرافياى عالم اسلام تأليف كرد ( حدود 366 ) .
اين كتاب ، كه در اساس بر مبناى سنّت بلخى و اصطخرى نوشته شده است ، حاوى تجارب و مشاهدات گرانبهاى مؤلف نيز هست . ابن حوقل براى اين كتاب 22 نقشه و از جمله نقشهاى از عالم كشيد . او برخى از نقشههاى اصطخرى را عالى ، ولى برخى ديگر را مغشوش و آگنده از عيب مىدانست . ازينرو به درخواست اصطخرى به تجديد نظر در برخى از نقشههاى او پرداخت . « 2 » نگاهى به نقشهء ابن حوقل برترى آن را بر نقشههاى اصطخرى نشان مىدهد . « 3 » مقدسى يكى ديگر از پيروان مكتب
هامش
( 1 ) . براى نقشهها - المسالك و الممالك ، چاپ محمد جابر عبد العال الحينى ، قاهره 1961 ؛ براى بحثى دربارهء نقشهها توسط مصحح نيز - همان ، ص 195 - 205 ؛ نيز - ترجمهء فارسى كتاب اصطخرى زير عنوان مسالك و الممالك ، چاپ ايرج افشار ، تهران 1340 ش ، براى نقشههاى رنگى
( 2 ) . - ابن حوقل ، صورة الارض ، چاپ كرامرز ، ليدن 1939 ، ج 2 ، ص 329 - 330
( 3 ) . براى نقشههاى او - كمال ، ج 3 ، جزوهء 1 ، ص 672 - 677