و غيره ، رود نيل و درياى آزف را نشان مىدهد . « 1 » شوكت استدلال مىكند كه چون خوارزمى كتابى مختصر نوشته بود نقشهء كاملى از عالم نكشيد ، بلكه به كشيدن چهار نقشه به طور نمونه بسنده كرد . « 2 » راضيهء جعفرى ، نقشههاى خوارزمى را بر مبناى مطالب موجود در صورة الارض بازسازى كرده است . « 3 » مقايسهء اين نقشه با نقشههاى موجود از بطلميوس « 4 » شباهت بسيار زياد آنها را به يكديگر نشان مىدهد ، كما اينكه نقشههاى موجود در كتاب خوارزمى نيز به نقشههاى بطلميوس شبيه است .
ثابت بن قرّه ( متوفى 288 ) كه ترجمهء بسيار خوبى از « جغرافيا » ى بطلميوس به زبان عربى را به او نسبت دادهاند ، نقشهاى نيز از عالم كشيده كه به « صفة الدنيا » ، « 5 » موسوم بوده است ولى امروزه موجود نيست .
نقشههاى ياد شده در سطور گذشته ، براساس سنّت نقشهنگارى به اصطلاح يونانى - اسلامى تهيه شده است ، ليكن از چندين جهت با نقشههاى بطلميوسى تفاوت دارند ؛ نخست اينكه از شيوهء تصوير مخروطى بطلميوسى پيروى شده است . نقشهنگاران طول و عرض
هامش
( 1 ) . براى نقشهها - كتاب صورة الارض ، چاپH . VonMz ik، لايپزيگ 1926 ، لوح 1 ( جزيرة الجوهر ) ؛ لوح 2 ( شكل درياها ، خليجها و غيره ) ؛ لوح 3 ( نقشهء رود نيل ) ؛ و لوح 4 ( نقشهء درياى آزف )
( 2 ) شوكت ، ص 7 - 8
( 3 )S . Razia Jafri , A Critical Revision and Interpreation of Kitab Surat al - Ard . by Muhammad b . Musa al - kh waazml , thesis , Aligarh Muslim Unvirsity , Unpublished( 4 )E . L . Stevenson , Geography of Claudius Ptolemy ; New York 1932 ; - The map of Afrka by al kh warazmi as interpreted by von Mzik ; Youssouf Kamal , Monumenta Catografica Africae et Aegypti , iii Epoque Arabe ) , Fasc . I . 1930 , 525( 5 )Krachkovsky , 206