8 - الارصاد : « 1 »
الإرصاد « 2 » هو أن يذكر قبل الفاصلة من الفقرة أو القافيه من البيت ما يدلّ عليها إذا عرف الرّوىّ ، نحو قوله تعالى :
8 - ارصاد :
ارصاد اين است كه پيش از فاصله در فقره يا پيش از قافيه در شعر ، چيزى ذكر گردد كه بر آن فاصله يا قافيه دلالت كند هرگاه كه روىّ شناخته شده باشد .
توضيح : به كلمات آخرين در آيات قرآن و واژههاى پايانى در فقرات نثر ، فاصله مىگويند و آن به منزلهء قافيه در شعر است .
« فقرة » : به فتح يا كسر اول و سكون قاف ، نزد اهل ادب قسمتى از نثر است و آن قسمت به منزلهء بيت در شعر است كه به آن قرينه هم مىگويند . « 3 »
قافيه يا پساوند كلمات آخر اشعار است كه حرف اصلى آخر آنها يكى باشد و آن حرف را در اصطلاح روىّ مىگويند . مانند كلمات دل ، گل ، مايل ، حاصل مشكل كه آخرين حرف اصلى آنها لام است . و الفاظ در ، بر ، سر ، تر ، هنر كه آخرين حرف اصلى آنها راء است . و حرف لام و راء را در قوافى حرف روىّ مىنامند . در صورتى كه يك كلمه عينا در آخر همه اشعار تكرار شده باشد آن را رديف ، و كلمهء پيش از آن را قافيه و آن نوع از شعر و قافيه را مردّف مىگويند . « 4 »
مانند سخن خداى برين :
« وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ »
« 5 »
و پيش از برآمدن آفتاب و پيش از غروب به ستايش پروردگارت تسبيح گوى .
گفتنى است : فاصلهء آيه پيش از اين آيه كلمهء « لغوب » است كه روىّ آن باء است . ما با شنيدن « قبل طلوع الشّمس » وقتى « قبل » دوم را شنيديم مىفهميم كه بايد پس از آن « غروب » باشد ، با توجه به واژهء « لغوب » در آيهء پيش از آن .
و مانند سخن خداى برين :
هامش
( 1 ) - به آن تسهيم نيز مىگويند .
( 2 ) - ارصاد در لغت به معنى آماده شدن ، نگهبان گماردن و مراقبتكردن است .
( 3 ) - كشّاف ، ص 1118
( 4 ) - صناعات ادبى ، تأليف استاد جلال الدّين همايى ، ص 13 و 14
( 5 ) - ق ، 39