و يلحق بمراعاة النّظير ما بنى على المناسبة فى المعنى بين طرفى الكلام يعنى أن يختم الكلام بما يناسب اوّله فى المعنى نحو قوله تعالى :
و به مراعات نظير ملحق مىشود سخنى كه دو سوى آن در معنا متناسب است ، يعنى سخن با چيزى پايان پذيرد كه با آغاز آن در معنا هماهنگى دارد ؛ مانند سخن خداى برين :
« لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ »
« 1 »
چشمها او را نمىيابند و اوست كه ديدگان را درمىيابد و او لطيف آگاه است .
فانّ اللطيف يناسب عدم إدراك الأبصار له و الخبير يناسب إدراكه سبحانه و تعالى للأبصار .
بىترديد « لطيف » با اينكه چشمها او را در نمىيابند هماهنگى دارد ، و « خبير » با اينكه خداوند پيراسته و برين چشمها را درمىيابد متناسب است .
و ما بنى على المناسبة فى اللّفظ باعتبار معنى له غير المعنى المقصود فى العبارة نحو قوله تعالى :
و ملحق به مراعات نظير مىگردد چيزى كه به اعتبار معناى ديگرى غير از معناى مقصود در عبارت ، تناسب لفظى دارد ؛ مثل سخن خداى برين :
« الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبانٍ وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدانِ »
« 2 »
خورشيد و ماه بر حسابى [ روان ] اند ، و بوته و درخت چهره سايانند .
فإنّ المراد بالنّجم هنا النّبات فلا يناسب الشّمس و القمر و لكن لفظه يناسبهما باعتبار دلالته على الكواكب .
بىشك مقصود از « نجم » در اينجا گياه است . پس با خورشيد و ماه تناسب ندارد ليكن لفظش با آن دو هماهنگى دارد به اين اعتبار كه دلالت بر ستارهها مىكند . [ به اعتبار معناى ديگر آن ] .
و هذا يقال له : ايهام التناسب « 3 »
هامش
( 1 ) - انعام ، 103 ؛
و در فارسى مانند اين شعر حافظ :چشم بيمار مرا خواب نه در خور باشد * من له يقتل داء دنف كيف ينامو مانند :همچو چنگ ار به كنارى ندهى كام دلم * از لب خويش چو نى يك نفسى بنوازم( 2 ) - الرّحمن ، 5 و 6
( 3 ) - ايهام تناسب در فارسى مانند :