فقد أسند الجدّ إلى الجدّ أى الإجتهاد و هو ليس بفاعل له بل فاعله الجادّ فأصله جدّ الجادّ جدّا . أى إجتهد إجتهادا ، فحذف الفاعل الأصلى و هو الجادّ و أسند الفعل إلى الجدّ .
فعل « جدّ » به « جدّ » كه مصدر و به معنى اجتهاد ( كوشيدن ) است اسناد داده شده است . و « جدّ » فاعل فعل نيست ، فاعل فعل « جادّ » ( كوشنده ) است . بنابراين اصل آن « جدّ الجادّ جدّا » بوده است ، يعنى كوشيد كوشنده كوشيدنى . پس فاعل اصلى كه « جادّ » باشد حذف شده است و فعل به « جدّ » كه مصدر است اسناد داده شده .
5 - إسناد ما بنى للفاعل إلى المفعول نحو : سرّنى حديث الوامق فقد استعمل اسم الفاعل و هو الوامق ، أى المحبّ بدل الموموق أى المحبوب ، فانّ المراد : سررت بمحادثة المحبوب .
5 - اسناد اسم فاعل يا فعل معلوم به مفعول ، مانند « سرّنى حديث الوامق » داستان عاشق ( دوست دارنده ، دلداده ) مرا شادمان ساخت . اسم فاعل يعنى « وامق » كه به معنى دوست دارنده است به جاى « موموق » كه به معنى محبوب است به كار رفته است . چون مراد چنين است : « سررت بمحادثة المحبوب » از گفتگو با محبوب شادمان شدم .
توضيح : « ما بنى الفاعل » هم شامل اسم فاعل مىشود و هم فعل معلوم ، كه در اينجا مقصود اسم فاعل است .
6 - إسناد ما بنى للمفعول إلى الفاعل نحو : جعلت بينى و بينك حجابا مستورا أى ساترا فقد جعل الحجاب مستورا مع أنّه هو السّاتر .
6 - اسناد اسم مفعول يا فعل مجهول به فاعل [ در معنا ] است ، مثل « جعلت بينى و بينك حجابا مستورا » ميان خود و تو حجاب پوشيده شده قرار دادم ، با اينكه حجاب پوشاننده است .
توضيح : ضمير مستتر در « مستور » به حجاب برمىگردد كه حجاب در معنا فاعل است . در حالى كه ضمير مستتر در « مستور » بايد به چيزى برگردد كه در معنا مفعول باشد . نكتهء ديگر اينكه : در اين دو مثال هم مجاز لغوى واقع شده است و هم مجاز عقلى .
جواهر البلاغة ( فارسى ) — صفحة 126
مساهمون: السيد أحمد الهاشمي
ص١٢٦