عبدالملك ، مروانبن محمدبن مروان ، سفّاح و . . . هستند » . او سپس بيست و هفت نفر ديگر از خلفاى عباسى را - تا عصر خود - برشمرده و گويد :
« اگر از مجموع آنها « دوازده نفر » را به صورت ظاهر خليفه بشماريم كنيم ، آخرين آنها « سليمانبن عبدالملك » خواهد بود ، و اگر به معناى واقعى خليفه نظر داشته باشيم ، تنها پنج نفر براى ما مىماند : خلفاى چهارگانه و عمربن عبدالعزيز ! بدين خاطر من معنايى براى اين حديث نمىدانم » . « 1 »
و قاضى عياض در پاسخ اين سخن كه گويد : « بيش از اين تعداد [ / دوازده نفر ] به حكومت رسيدهاند » گويد : « اين اعتراضى نادرست است ؛ زيرا ، پيامبر ( ص ) نفرموده : « جز دوازده نفر به ولايت نمىرسند » ، البته اين تعداد به ولايت رسيدهاند ، و اين مانع زياد شدن تعداد آنها نمىشود » . « 2 »
و سيوطى در پاسخ گفته او سخنى را نقل كرده كه گويد : « مرادِ حديث ، وجود « دوازده نفر خليفه » است كه در طول حيات اسلام تا قيامت مىآيند و به حق عمل مىكنند ، اگر چه پى در پى نباشند » . « 3 »
و در فتح البارى گويد : « از اين تعداد ، خلفاى چهار گانه در گذشتهاند و بقيه نيز ، بناچار بايد تا پيش از برپايى قيامت بيايند » . « 4 »
و ابنجوزى گويد : « و بنابراين ، مراد از جمله : « سپس هرج و مرج خواهد بود » ، فتنههاى پيش از برپايى قيامت است ، مانند : خروج دجّال و ما بعد آن » « 5 »
و سيوطى گويد : « از اين دوازده نفر ، خلفاى چهار گانه و حسن و معاويه و
هامش
( 1 ) - شرح ابنعربى بر سنن ترمذى ، ج 9 ص 68 و 69 .
( 2 ) - شرح نووى بر صحيح مسلم ، ج 12 ص 201 و 202 ، و فتح البارى ، ج 16 ص 339 كه در ص 341 نيز آن را تكرار كرده است .
( 3 ) - تاريخ الخلفاى سيوطى ، ص 12 .
( 4 ) - فتح البارى ، ج 16 ص 341 ، و تاريخ الخلفا ، ص 12 .
( 5 ) - فتح البارى ، ج 16 ص 341 ، و تاريخ الخلفا ، ص 12 .