دورههاى چهارگانهء سجده
دگرگونيهايى را كه در سجده پديد آمده است مىتوان به چهار دورهء متمايز تقسيم نمود كه آنها را به ترتيب زير ترسيم كردهايم :
دورهء اوّل : سجده بر زمين و اجزاى آن مانند : خاك ، رمل ، سنگريزه ، سنگ و مدر « 1 » .
دورهء دوم : سجده بر زمين و اجزاى آن و آنچه از زمين مىرويد . و نيز سجده بر « خمره » « 2 » كه از گياهان تهيّه مىشود و سجده بر حصير و زيراندازهايى كه از شاخ و برگ خرما و مانند آن بافته شده است . در اين دوره ، « خمره » رواج يافت و در همه جا شيوع پيدا كرد به گونهاى كه مساجد و خانهها از خمره پر شد ، چنان كه در مباحث آينده اشارتى بدان خواهيم نمود .
در عصر اخير ، هر يك از اهالى مكّه ، نماز را در مسجد جامع بجا آورده و پيشانى خود را هنگام سجده بر « طنفسهاى » « 3 » مىنهاد كه بر حسب عادت ، كوچك و به اندازهاى بود كه بتوان بر آن سجده كرد . بعد از فراغت از نماز ، آن
هامش
( 1 ) - مدر : كلوخ .
( 2 ) - تفسير « خمره » خواهد آمد .
( 3 ) - « طنفسه » حصيرى را گويند در پهناى يك ذراع كه از شاخهء خرما بافته مىشد .