دگرگونيهايى كه در سجده پديد آمده است
هرگاه با دقّت و تأمّل كافى به مسألهء سجده نظر افكنيم ، در مىيابيم كه سجده ، دورههاى زيادى را پشت سر گذاشته و از ابتداى عصر رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم دگرگونيهاى قابل ملاحظهاى در طول اعصار و قرون متمادى پيدا كرده و مسألهء سجده نيز بسان هر موضوع ديگرى از تعرّض و دست يازيدن عوامل تغيير و تحريف ، بىبهره نبوده است . البتّه ، اين عوامل تنها به خطاى در اجتهاد يا كجفهمى در درك احاديث ، محدود و منحصر نبوده بلكه چه بسا انگيزههاى سياسى ، تعصّبات قومى و هواهاى نفسانى نيز در اين امر ، مؤثّر بوده و سبب اين همه تغييرها و دگرگونيها گرديده است .
سخنى به گزاف نگفتهايم چنانچه بگوييم : هرگاه تاريخ صدر اسلام را مطالعه كرده و به مسألهء سجده توجه كنيم ، مىبينيم كه سجده در به دو تشريع خود ، داراى اوضاع و احوال و شرايط و كيفيّت مخصوص به خود بوده است . و از سوى ديگر ، مشاهده مىكنيم كه به تدريج و با گذشت زمان ، دگرگونيهايى در سجده و كيفيّت و شرايط آن به وجود آمده است .
با اين بررسى و تأمّل در مىيابيم كه سجده در زمانهاى بعدى به شكلى در