روى بساط و طنفسه قرار مىدادند و بر آن چيز سجده مىكردند .
به هر حال ، هيچ ملازمهء عقلى و عرفى و عادى بين نماز خواندن روى چيزى و سجدهء بر آن وجود ندارد ، مگر اينكه اندازه و وسعت آن چيز تنها به اندازهء محلّ سجده و صورت نمازگزار باشد و به همين جهت مىتوان روايتى را كه مىفرمايد : « پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم بر خمره نماز خواند » ، به « سجدهء بر خمره » معنا كرد ؛ زيرا ايستادن روى خمره و نماز خواندن روى آن به جهت كوچكى خمره ، ممكن نبود ، همانگونه كه بيان آن گذشت .
آنچه ذكر شد ، در مورد حديث جعفر كه در آن به خواندن نماز بر روى « نطع » اشاره شده است ، نيز مىآيد ، علاوه اينكه جعفر هم براى ما شناخته شده نيست .
امّا حديث انس كه در آن ، چنين آمده است : « همراه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم نماز مىخوانديم و يكى از ما بر لباس خود سجده مىكرد » ، به قرينهء آنچه بخارى به نقل از انس بعد از ذكر اين حديث آورده است - و آن عبارت است از : « همراه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم نماز مىخوانديم و يكى از ما به سبب شدّت گرما ، گوشهء لباس خود را در مكان سجدهاش قرار مىداد » - بر حال ضرورت و اضطرار حمل مىشود و چنان كه روشن و واضح است اين كلام ، توضيح و تفسير حديث اوّل است ، با توجه به اينكه حديث مزبور ، مطلق بوده و قابل تقييد است . و چنان كه گذشت ، بخارى ، كلام حسن بصرى را در مورد سجده كردن صحابه بر عمامه و قلنسوه به صورت اضطرار حمل كرده است .
امّا حديث ابن عبّاس كه در آن چنين آمده است : « رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلم بر روى فرش خويش نماز مىخواند » ، همان اشكال سابق كه عبارت بود از اينكه خواندن نماز بر روى چيزى اعمّ از سجده كردن بر آن است ، به اين حديث ابن عبّاس هم
السجود على الأرض (آغاز و انجام سجده يا سجده بر زمين) (فارسى) — صفحة 144
مساهمون: علي الأحمدي الميانجي
ص١٤٤