امّا حديث ابن عبّاس كه در آن آمده است : « بر گوشهء عمامه سجده كرديم » به قرينهء اين بخش از كلام وى كه مىگويد : « رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلم خود را به وسيلهء زيادى لباس از گرما و سرماى زمين حفظ مىكرد » ، به روشنى دلالت دارد كه مقصود ، حال ضرورت و اضطرار است .
روايت ديگر ابن عبّاس كه چنين است : « رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلم را مشاهده كردم در حالى كه نماز مىخواند و بر لباس خود سجده مىكرد » ، هر چند داراى اطلاق است ، ولى به قرينهء روايت اوّل او ، آن را هم بر حال اضطرار حمل مىكنيم .
روايت مغيرة بن شعبه نيز از جهت ضعف راوى و ضعف خود روايت به سبب مغيره ، قابل قبول نيست . مغيره ، همان است كه پير و جوان از علما ، او را به خوبى مىشناسند ، ولى با وجود همهء اين اشكالها بايد توجّه داشت كه او به سجدهء بر پوست تصريح نمىكند ؛ زيرا نماز خواندن بر روى پوست ، اعمّ از اين است كه به آن نيز سجده شود ، يا چيزى از قبيل خاك ، خمره ، سنگ و . . . روى آن قرار داده شده و بر آنها سجده شود « 1 » .
در بحثهاى گذشته از ابراهيم نخعى نقل شد كه وى روى « بردى » مىايستاد و بر زمين سجده مىكرد . و نيز از عمر بن عبد العزيز و ديگران نقل شد كه چيزى
هامش
( 1 ) - در حديث ابى سعيد كه نقل آن گذشت ، آمده است : « بر رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلم وارد شدم و حضرتش روى حصيرى نماز مىخواند و بر آن سجده مىكرد » . تصريح وى بر سجده بر حصير ، دليل بر اين مطلبى است كه ما بيان كرديم از اينكه نماز خواندن روى چيزى ، اعمّ از سجده بر آن است . و نيز بر مقصود و منظور ما دلالت دارد آنچه از ابن مسعود نقل شده است كه وى روى مسح ، نماز مىخواند ، در حالى كه او فقط سجده بر خاك را جايز مىدانست ، بنا بر اين ، چارهاى جز اين نيست كه بگوييم : ابن مسعود قدرى خاك روى مسح قرار داده و بر آن سجده مىكرد و در مورد شاگرد او ، مسروق بن اجدع نيز چنين سخنى ثابت است . بنا بر اين ، با اين بيان ما ، پاسخ از كلام آنان كه مىگويند : همانا او بر بساط يا عبقرىّ يا بردى يا طنفسه يا در نوك يا فحل يا وطاء نماز خواند - چنان كه در احاديث و روايات آمده است - دانسته مىشود .