همانا خداوند در وجود او [ انسان ] آنچه كه او را به سوى كمال ماديش هدايت مىكند و از مهلكهها نجات مىدهد قرار داده است . براى اينكه خداى سبحان در وجود انسان غرائزى قرار داده كه بوسيلهء آنها حاجت و نيازهاى خود را احساس مىكند و براى رفع آن به حركت در مىآيد . ضرر و نفع خود را احساس و آن دو را درك مىكند و با اين احساس براى رفع ضرر و جلب نفع قدم به جلو مىگذارد و حقتعالى بدان اشاره دارد ؛ آنجا كه مىفرمايد : « رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى / پروردگار ما همان كسى است كه به هر موجودى ، آنچه را كه لازمهء آفرينش او بوده داده ، سپس هدايت كرده است « 1 » » . و نيز « وَ الَّذِي قَدَّرَ فَهَدى / و همان كه اندازهگيرى كرد و هدايت نمود « 2 » » .
همان گونه كه خداى تبارك و تعالى در درون انسان آن چه كه بدان وسيله به سوى صراط حق و راه مستقيم رهنمون مىشود ، و به وسيلهء آن ، موجبات سعادت و شقاوت خويش را باز شناخته و بين حق و باطل تميز مىدهد قرار داده است كه همان عقل است و پيامبر درونى آدمى به شمار مىآيد و با وجود آن انسان ثواب داده مىشود و معاقب گشته ، و بوسيلهء آن به مرتبه عالى نائل مىگردد و نزد خداى متعال تقرّب مىيابد و بين حق و باطل ، حُسن و قبح و سِره و ناسره تميز مىدهد . و در سايهء آن خداى سبحان و انبياء و اوصيائش را مىشناسد و با آن حجت بر انسان تمام مىشود . كما اينكه بارى تعالى مىفرمايد : « إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً / راه را به انسان نشان داديم ، خواه شاكر باشد خواه ناسپاس « 3 » » . و نيز مىفرمايد : « وَ هَدَيْناهُ الَّنْجِدَيْنِ / و او را به راه خير و شر هدايت كرديم « 4 » » . و نيز مىفرمايد : « وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها فَألْهمَها فُجُورَها وَ تَقْوَاهاً / و قسم به جان آدمى و آن
هامش
( 1 ) . طه / 50 .
( 2 ) . أعلى / 3 .
( 3 ) . انسان / 3 .
( 4 ) . بلد / 10 .