همه اينها امرى ممكناند و امتناعى در آنها نيست و انسان صادق هم از وقوعشان خبر داده و لذا حقاند .
ثواب و عقاب
مصنف مىفرمايد : و از جمله آنها [ - آنچه پيامبر آورده ] ثواب و عقاب و تفصيل آن دو كه از ناحيه شرع نقل شده مىباشد كه بر بيانكنندهء آن درود خدا باد .
مىگويم : از جمله آنچه پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلم آورده ثواب و عقاب است . و در اينكه اين دو از راه عقل يا نقل فهميده مىشوند اختلافنظر وجود دارد . اما اشاعره گفتهاند كه از راه نقل فهميده مىشود و اما برخى از معتزله گفتهاند كه ثواب امرى نقلى است . زيرا ثوابى [ كه خدا مىدهد ] با طاعات ما تناسبى ندارد و با نعمتهاى بزرگى كه از او صادر مىشود برابرى نمىكند ، پس بنده در مقابل طاعات خود ، مستحق چيزى نيست و اين نظر بلخى « 1 » است . و معتزليان بصره گفتهاند كه ثواب امرى عقلى است به دليل آنكه تكليف اقتضاى آن را دارد و به دليل اين سخن خداوند كه : « جزايى در مقابل آنچه مىكردند » . « 2 » و معتزليان عقاب را براى كافر و صاحب گناه كبيره بطور حتم واجب مىدانند . و پيشتر براى تو مطالبى از مذهب ما بيان شد كه بر وجوب عقلى ثواب دلالت مىكند . و اما عقاب گرچه مشتمل بر لطف است ولى در غير كافرى كه بر كفر خود بميرد ، يقين به وقوع آن نداريم . « 3 »
هامش
( 1 ) . ابو القاسم بلخى از گروه معتزله است و عقايد خاصى دارد . ر . ك : مقالات الاسلاميين و اختلاف المصلين ، ص 121 و 123 .
( 2 ) . واقعه ، 24 .
( 3 ) . اين همان چيزى است كه در جاىجاى اصول فقه از آن به « استحقاق عقاب » و نه « عقاب » تعبير مىشود .
ط