عذرهايى همچون باران ، با اختلافى كه در مصداقهاى عذر دارند . بعضى عذر را تنها باران مىدانند ، بعضى آن را شامل باد ، بيمارى ، تاريكى هم مىدانند . « 1 » اين اختلاف در نمازهاى قابل جمع هم وجود دارد . بعضى آن را مخصوص مغرب و عشا مىدانند ، بعضى شامل ظهر و عصر هم مىدانند . « 2 » آنچه اينجا مهم است ، جمع در موقعيت چهارم است ، يعنى جمع بين دو نماز ، در حضر ، در حال اختيار .
اتفاق شيعه بر اين است كه مىتوان در حضر در حال اختيار ، دو نماز را با هم خواند ، گرچه با فاصله بهتر است . شيخ طوسى مىگويد : جمع بين دو نماز ظهر و عصر ، يا مغرب و عشاء ، در سفر و حضر و در هر حال جايز است و فرقى نيست كه آن دو را در وقتِ نماز اوّلى بخواند يا دوم ، چون پس از زوال و پس از مغرب ، وقت مشترك است ، طبق آنچه بيان كرديم . « 3 »
جمع بين دو نماز بر اساس مذهب شيعه ، به معناى خواندن نماز در غير وقت شرعى نيست ، بلكه مقصود ، انجام در غير وقت فضيلت است . اينك تفصيل بحث .
شيعه بر اساس روايات أئمهء معصومين عليهم السلام معتقد است وقتى هنگام ظهر ، زوال شد ، وقت هر دو نماز ظهر و عصر وارد شده ، الا اينكه نماز ظهر را بايد پيش از عصر به جا آورد . بنابراين ، بين ظهر تا غروب وقت مشترك دو نماز است ، جز اينكه به اندازهء چهار ركعت پس از زوال ، وقت مختص ظهر است و به اندازهء چهار ركعت آخر وقت ، وقت اختصاصى عصر است و بين اين دو وقت مشترك است . پس اگر ظهر و عصر را در فاصلهء ظهر تا غروب بخواند ، هر دو را در وقت خود خوانده ، چون وقت بين آن دو مشترك است ، جز اينكه اول و آخر اين وقت به اندازهء چهار ركعت ، وقت خاصّ ظهر و عصر است كه ديگرى را در وقت آن نمىتوان خواند . اين واقعيت مذهب است . بنابراين ، كسى كه دو نماز را در غير وقت خاصّ با هم بخواند ، نماز را در وقتش خوانده و نمازش
هامش
( 1 ) . بداية المجتهد : ج 1 ، ص 173
( 2 ) . المجموع : ج 4 ، ص 260
( 3 ) . الخلاف : ج 1 ، ص 588 ، مسألهء 351