الف - تقيّه هنگام ترس بر جان و مال
تقيه آن است كه مسلمان وقتى بر جان و مال و آبروى خويش بيمناك باشد ، عقيدهء خود را پنهان دارد . اين مورد اتفاق همهء مسلمانان است و از قرآن و سنت گرفته شده است . يكى از تعاليم قرآنى آن است كه مسلمان هر گاه نسبت به جان و مال و آبروى خود احساس خطر كند ، از ابراز عقيده خوددارى كند ، اين كار در اصطلاح دينى و شرعى « تقيّه » نام دارد .
جواز تقيه ، افزون بر دليل نقلى ، بر مبناى عقل هم صحيح و لازم است ، چون از سويى حفظ جان و مال و آبرو واجب است و از سوى ديگر اظهار عقيده و عمل بر طبق آن عقيده يك وظيفهء دينى است . ليكن در صورت تعارض اين دو تكليف واجب ، عقل حكم مىكند كه انسان وظيفهء مهمتر را بر مهم مقدم بدارد .
در حقيقت ، تقيه سلاح ضعيفان در برابر زورمندان فاسق است ، روشن است كه اگر تهديد و خطرى در كار نباشد ، انسان عقيدهاش را پنهان نمىكند و بر خلاف اعتقادش نيز عمل نمىكند . به تصريح قرآن كريم در ماجراى عمارياسر ، كسى كه به دست كافران گرفتار شود ، اشكالى ندارد كه كلام كفرآميز بر زبان جارى كند تا از چنگ آنان رها شود ، در حالى كه قلبش پر از ايمان و اعتقاد صحيح است . « 1 »
در آيهء ديگرى سخن از نهى مؤمنان از اين است كه كافران را ولىّ خود نگيرند و هر كه چنين كند از خدا فاصله مىگيرد ، مگر آنكه از روى تقيّه باشد . « 2 »
مفسران هنگام ذكر اين آيات ، به اتفاق مىگويند كه اصل تقيّه جايز است و هر كه در منابع تفسيرى و فقهى اندك مطالعهاى داشته باشد ، در مىيابد كه تقيه از اصول اسلامى است و نمىتوان دو آيهء ياد شده را ناديده گرفت ، همچنين كار مؤمن آل فرعون را به حساب نياورد كه ايمانش را پنهان داشت « 3 » و يك باره منكر تقيه شد .
هامش
( 1 ) . « مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ » ( نحل : 106 ) .
( 2 ) . « إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً . . . » ( آل عمران : 28 ) .
( 3 ) . غافر : 28