شخص بدرستى كه تو املاء مىكنى بر ملكين حافظين خود كتابي را كه مىفرستى به سوى پروردگار خود ، فتكلّم بما يعنيك ، ودع ما لا يعنيك » « 1 » ، يعنى : پس تكلّم كن به آنچه به كار تو آيد وترك كن آنچه به كار تو نمىآيد .
وممكن است حمل حديث بر آنكه مراد يهودي امتحان بوده است كه تا به وسيلهء آن مسلمان شود چنانكه شد .
وظاهر آن است كه : « اتتل » كه زنان وجهّال در مقام ملاعبهء أطفال به آن تكلّم مىنمايند وآنها را به آن مشغول مىسازند از آن جمله ألفاظ بىمعنى وكلمات لا يعنى است .
لكن فاضل كامل عارف متفطّن مولانا محسن كاشى - فيض تخلّص [ به ] صاحب « وافى » و « صافي » - از براي آن معاني غريبه وتأويلات عجيبه ذكر كرده ، چنانكه در بعضي از فوايد به آن اشاره نموده به اين عبارت كه :
بر ضمير منير أرباب دانش وأصحاب بينش مخفى نماند كه هيچ لفظي نيست كه آن را در حقيقت معنى نباشد به دليل قوله تعالى :
وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ
« 2 » وألفاظ از جملهء أسماء أشياء است به دليل حسّ چنانكه مخفى نيست ، پس عارف كامل بايد كه هر لفظي كه بشنود در تدبير آن تفكّر كند ، وآن عبارت را به معنى حقيقت - به قدر امكان - بداند وآن ألفاظ وعبارات را مهمل نگذارد وبىمعنى نشمارد ، زيرا كه جملهء أشياء مظهر صفات بارى تعالى است عزّ اسمه ، واز آن جمله أسماء ألفاظ « اتتل توته متل » است چنانكه گزارش خواهد يافت .
حكايت : گويند شخصي محمّد نام بود وپسرى داشت احمد نام وآن پسر را نصيحت مىنمود وبه زبان كودكان با وى حرف مىزد وبه قدر فهم وعقل آن با وى تكلم مىنمود به مضمون اين خبر كه : « كلّموا الناس على قدر عقولهم » « 3 » بنابراين آن مرد به
هامش
( 1 ) امالى صدوق : 36 و 37 حديث 4 .
( 2 ) اسراء ( 17 ) : 44 .
( 3 ) بحار الأنوار : 1 / 85 ( با اندكى اختلاف ) .