سبب آن شخصي به ناداني در آنجا مىافتد وجنايتي بر أو واقع مىشود كه در اين صورت پاشندهء آب ضامن است ، نه لغزنده ونه آب ونه زمين كه أو را لغزانيدهاند .
وهمچنين هرگاه تيرى به شكارى اندازد وبسبب تندى باد يا صدمهء بال مرغى - مثلا - تير از نهج استقامت بيرون رفته وبه شخص خورده ومجروح يا مقتول سازد ، پس جنايت آن بر عاقلهء رامى است نه بر هوا ونه بر مرغ .
وهمچنين هرگاه كسى سر خيك روغنى را باز كند وبر آن حال بگذارد وبرود « 1 » ، پس به سبب هوا يا آفتاب آن روغن سيلان نموده تلف شود ، يا حيواني از آن بخورد ، ضامن همان كس است كه سر خيك را واكرده .
خلاصه ؛ موافق ادلّة وأقوال ؛ جنايت واتلاف يا به مباشرت است يا به تسبيب ، وهرگاه سبب ومباشر با هم جمع شوند ضمان بر مباشر است ، مگر آنكه مباشر از غير ذوى العقول باشد كه در اين صورت ضمان بر سبب است ، ودر صورت مسئوله نيز مىتوان گفت كه كشتن واقع شد وآنچه دخيل است در آن ؛ يكى آن شخص ذو العقل است كه پايهء تفنگ را برداشته كه غالبا بدون حراست ونادرا با آن مىخوابد ، وديگرى چخماق است كه مباشر افتادن است ، وديگر باروت وگلوله وأمثال اينها ، وموافق قواعد شرعيّة در هر موضعي كه مباشر با سبب جمع شده باشد وسبب آن ذوى العقول باشد ومباشر غير ذوى العقول باشد ؛ سبب جانى است الّا ما خرج بدليل من نصّ أو اجماع - فتأمّل ، واللّه العالم - ، ولكن احتياطا بايد طىّ دعوى وتعيين ديت به تراضى طرفين شود ، واللّه العالم .
سؤال ركو [ 226 ] :
شخصي مدّت سه سال است كه مفقود الخبر است كه
هامش
( 1 ) ه : بگذرد .