2 - و امّا در غايت ، زمان خاص مد نظر است ، فى المثل : حرمت افطار تا شب ثابت است و . . .
به عبارت ديگر : شكّ در غايت در جائى است كه حكم از نظر زمانى ادامه پيدا كند و شخص مكلّف نسبت به غايت زمانى شكّ كند ، و لكن شكّ در رافع مربوط به امور غير زمانى است ، مثل شكّ در نوم ، حدث و . . .
* وجه و يا تقسيم سوّم از تقسيمات استصحاب به اعتبار دليل المستصحب و يا به تعبير ديگر دليل الحكم چيست ؟
اين است كه : دليلى كه دلالت دارد برآن حكم سابق و اكنون شما در بقاء آن شكّ داريد خود داراى اقسامى است :
1 - گاهى به صراحت دلالت دارد بر دوام ، و استمرار حكم الى الابد .
2 - گاهى به صراحت دلالت دارد بر اينكه فلان حكم اختصاص دارد به فلان زمان خاص كه فلان ساعت و يا فلان روز باشد .
نكته : اين دو قسم از محل بحث و نزاع خارج است .
3 - گاهى هم ظهور دارد در استمرار حكم فى الجملة كه اين خود بر دو قسم است :
- قسم اوّل اينكه : دليل الحكم دلالت دارد بر اينكه عمر فلان حكم تا زمانى استمرار و دوام دارد كه رافعى نيايد . فى المثل : دليل الوضوء دلالت دارد كه طهارت باطنيه داراى استعداد بقاء هست تا زمانى كه حدثى ايجاد شود و طهارت را از بين ببرد .
- قسم دوّم اينكه : دليل الحكم ظهور دارد در استمرار حكم تا غايتى معين ، و به تعبير ديگر استمرار حكم بستگى دارد به حصول غايت معينه ، مثل أتموا الصيام الى الليل .
* باتوجّه به مقدمهء فوق تفاوت اين دو قسم در چيست ؟
- آنجا كه دوام حكم مشروط به عدم وجود رافع است ، مدت حكم مشخص نيست ، يعنى اگر رافع 5 دقيقهء ديگر رخ بدهد ، حكم نيز تا 5 دقيقه ديگر دوام دارد ، اگر يك ساعت ديگر رخ بدهد ، تا يك ساعت ديگر ادامه مىيابد و هكذا . فى المثل : اگر كسى غسل كرده متطهر شود ، چنانچه روزها و شايد ماهها حكم طهارت براى او ثابت باشد تا اينكه رافعى پيدا شود .
- امّا آنجا كه دوام حكم تا غايت معينهاى است ، مدت حكم مشخص است و معلوم است كه حكم تا به كى ادامه دارد .
4 - و گاهى هم دليل الحكم اهمال و اجمال دارد و از بيان استمرار و عدم استمرار حكم ساكت است ، فى المثل : در باب معاملات فردى كه مغبون مىشود ، شرعا خيار غبن وجود دارد ،
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 178
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٧٨