و چه بسا توبه بر مجرّد پشيمانى اطلاق شود ، و علم به عنوان مقدّمه و ترك [ گناه كنونى و آينده ] به منزله ثمره و نتيجه آن بشمار رود ، و سخن پيغمبر اكرم صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم به همين معنى اشاره دارد : « النّدم توبة »
« پشيمانى همان توبه است » ، زيرا پشيمانى خالى نيست از علمى كه موجب آن شده و آن ميوه ( پشيمانى ) را به بار آورده است ، يا از عزمى كه در پى آن مىآيد ، پس پشيمانى را از دو سو ميوه ( عزم ) و ميوه دهنده ( علم ) فرا گرفته است . و به اين اعتبار در حدّ ( تعريف ) آن گفتهاند : توبه گداخته و ذوب شدن اندرون آدمى از خطاى گذشته است ، يا آتشى است در دل كه شعله و زبانه مىكشد و شكافى است در جگر كه التيام نپذيرد .
و گاهى بر مجرّد ترك گناهان در حال و عزم بر ترك آن در آينده اطلاق شود ، و به اين اعتبار در تعريف آن گفتهاند : توبه كندن لباس جفا و گستردن بساط وفاست ، و تبديل كردن حركات نكوهيده به حركات ستوده است ، يا ترك اختيار كردن گناه در حال و دل نهادن و عزم را جزم كردن بر عدم بازگشت به آن در آينده است . و بنابراين پشيمانى داخل در حقيقت توبه نيست ، و يكى از بزرگان به بيرون بودن پشيمانى از توبه تصريح كرده است ، به اين دليل كه پشيمانى - و آن دردمندى دل و اندوه بر گناه است - مقدور ( يعنى در حد قدرت و قابل كنش و كردار ) نيست ، و از اين رو مىبينى كه ندامت بر امورى كه در دل اوست واقع مىشود و او اين را نمىخواهد پس پشيمانى در حد قدرت ( مقدور ) نيست ، و آنچه در حدّ قدرت است تحصيل اسباب آن است ، يعنى ايمان و علم به از دست رفتن محبوب و تحقّق بخشيدن آن دو در دل .
بنابر اين توبه همان پشيمانى نيست ، زيرا توبه مقدور بنده است و بنده مأمور به آن است ، و لازمه آن پشيمانى نمودن ( تندّم ) است نه پشيمانى ( ندم ) .
و آشكار است كه ندامت از صفات نفس است و اگر ازاله و كسب صفات نفسانى ممكن باشد پشيمانى نيز چنين است ، و گر نه بطلان تمامى علم اخلاق لازم مىآيد ، و همچنين اگر تحصيل سبب ندامت ممكن باشد - يعنى علم به از دست رفتن محبوب - لازم است كه مسبّب - يعنى پشيمانى - بر آن مترتّب شود . پس مقدور بودن چه معنى دارد ، و ازاله و تحصيل ندامت دشوارتر از بسيارى از خلق و خوهاى نفسانى نيست .
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 67
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٦٧