آن صبر و پايدارى ننمود ، به پيروان شياطين ملحق مىشود . و عمده چيزى كه انگيزهء دين را ثابت و پايدار مىسازد نيروى معرفت است ، يعنى يقين به اينكه هواى نفس دشمن راهزن وصول به خدا و ضدّ اسباب سعادتهاى دنيا و آخرت است .
امّا انگيزهء دين يا انگيزهء هوى را بكلَّى سركوب و مقهور مىكند به طورى كه ديگر نيروى ستيزه و نزاع برايش باقى نماند ، كه در اين صورت صبر دوام پيدا مىكند ، و نفس در مقام آرامش و اطمينان استقرار مىيابد ، و از پس پرده هاى جمال مطلق به خطاب : يا ايَّتُهَا النَّفسُ المُطمَئِنَّةُ ارجِعى الى رَبِّكِ راضِيَةً مَرضِيَّةً 89 : 27 - 28 سر افراز مىگردد ، و در گروه صدّيقان پيشگام در مىآيد ، و به طريق بندگان شايستهء خدا راه مىيابد . يا انگيزهء هوى غلبه مىكند و انگيزهء دين را مغلوب مىسازد كه ديگر نيروى پيكار برايش نماند ، و از مجاهده و مقاومت مأيوس گردد ، كه در اين هنگام نفس شريف ملكوتى را كه سرّ خدا و امانت اوست به حزب شيطان تسليم مىكند . مثل او مانند كسى است كه عزيزترين فرزندان خود را كه به همهء كمالات آراسته باشد به دست خويش به دشمنان كافر تسليم كند تا او را در حضور او بكشند و به آتش بسوزانند ، بلكه حال او - آشكارا - به مراتب از چنين شخصى بدتر است .
و اگر براى هيچ يك از دو طرف غلبهء كامل حاصل نشود ، بلكه ميان آنها نزاع و كشاكش باشد ، گاهى اين غالب شود و زمانى آن ، چنين نفسى در مقام مجاهده است تا يكى از انگيزه ها غلبه كند و در حزب اللَّه يا حزب شيطان داخل گردد . و غلبهء يكى از دو انگيزه بر ديگرى يا در همهء مقتضيات است يا در بعضى از آنها ، و از اين دو قسم سه حال بيرون مىآيد :
اوّل - آنكه انگيزهء دين بر جميع شهوات در همهء اوقات غالب باشد .
دوم - آنكه انگيزهء هوى بر انگيزهء دين در جميع شهوات در همهء اوقات غلبه كند .
سوّم - آنكه غلبهء يكى بر ديگرى در بعضى از آنها و در بعضى اوقات باشد نه در همه .
و در كتاب الهى به اهل حالت اول چنين اشاره شده است :
يا ايَّتُهَا النَّفسُ المُطمَئِنَّةُ . . . 89 : 27 تا آخر آيه ( فجر ، 27 - 28 )
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 357
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٣٥٧