« و امّا هر كه از ايستادن در پيشگاه [ عظمت و جلال و عدل ] پروردگارش ترسيد و خويشتن را از هواى نفس بازداشت ، بهشت جاى اوست » .
و ضدّ آن از و شره است . و صبر از زايد بر حاجت در زندگانى ، و آن زهد است . و ضدّ آن حرص است . و صبر در راز پوشى ، و ضدّ آن فاش و آشكار كردن است . و دو صبر اوّل ، مانند صبر بر مكروه از فضائل قوهء غضب است . و چهارم ، از نتايج محبّت و خشيت ( بيم از عظمت و مهابت ) است . و بقيه از فضائل قوهء شهوت است - چنان كه بيان آن مىآيد . و از اينجا معلوم مىشود كه : هر كه صبر را بطور مطلق از فضائل قوهء شهويّه يا قوهء غضبيّه مىشمارد مراد وى بعضى از اقسام آن است .
از اين بيان آشكار است كه : اكثر اخلاق ايمانى داخل صبر است . و از اين رو هنگامى كه از رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم از ايمان پرسيدند ، فرمود : « آن صبر است ، زيرا آن بيشتر اعمال ايمان و شريفترين آنهاست » ، همچنانكه فرمود : « حجّ عزم است » [ 1 ] . و مطلق صبر به اين شناخته مىشود كه عبارت است از مقاومت نفس با هواى خود ، و به عبارت ديگر : آن پايدارى و ثبات انگيزهء دين در مقابله با انگيزهء هوى و هوس است .
و مراد از انگيزهء دين ، عقل نظرى است كه به راه خير و صلاح رهنمون است ، و عقل عملى كه احكام نظرى را كه راهنما و رساننده به رستگارى است روان و اجرا مىكند .
و مراد از انگيزهء هوى ، قوهء شهوت است كه از اطاعت عقل بيرون است . و جنگ و كشمكش همواره بين اين دو انگيزه برپاست ، و رزم و پيكار پيوسته ميان آنها برقرار است ، و دل آدمى ميدان اين ستيزه و نزاع است ، و مدد انگيزهء دين از فرشتگان است كه به حزب اللَّه نظر دارند ، و مدد انگيزهء هوى از شياطين است كه به دشمنان خدا يارى مىرسانند ، پس اگر انگيزهء دين با كمك و امداد ملائكه ثبات قدم ورزيد تا انگيزهء هوى مقهور شد ، حزب اللَّه غالب مىگردد و به صابران مىپيوندد ، و اگر سست و ضعيف شد تا جائى كه انگيزهء هوى با كمك شياطين چيزه گشت و بر دفع
هامش
[ 1 ] زيرا عزم مهمترين عمل حج و به يك معنى شامل بيشتر اعمال حج است ، و اين از باب تسميهء شىء به اسم اظهر افراد و مصاديق آن است . م .