فصل 76 مراتب صبر
صبر و شكيبائى بر مكروه و ناخوشايند و عبادتهاى سخت و دشوار و ترك شهوات ، اگر به آسانى صورت پذيرد صبر حقيقى است ، و اگر به رنج و تكلَّف باشد صبر مجازى است . و چون تقوا را دوام بخشد و اعتقاد به سرانجام نيك را تقويت كند ، صبر آسان مىشود و تعب و مشقّتى نخواهد بود ، چنان كه خداى سبحان مىفرمايد :
فَامّا مَن أعطى وَاتَّقى ، وَصَدَّقَ بِالحُسنى ، فَسَنُيَسِّرُه لِليُسرى 92 : 5 - 7 ( ليل ، 5 - 7 ) « و امّا آن كه بدهد [ آنچه بايست داد ] و بپرهيزد [ از آنچه بايست پرهيزيد ] و [ كلمه و وعدهء ] نيكو را باور دارد ، پس زودا كه راه او [ در اين جهان ، راه طاعت و در آن جهان ، راه بهشت ] را آسان كنيم » .
و هر گاه صبر آسان شد و ملكهء راسخ و ثابت گشت مقام رضا را در پى مىآورد ، و چون مقام رضا دوام يافت موجب مقام محبّت مىگردد ، و همچنانكه مقام محبّت بالاتر از مقام رضاست ، همچنين مقام رضا بالاتر از مقام صبر است . و از اين رو رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم فرمود : « خدا را با رضا و خشنودى عبادت كنيد ، و اگر نتوانستيد پس در صبر بر آنچه مكروه و ناخوش داريد خير بسيار است » . يكى از عارفان گفته است :
« اهل صبر سه مقام دارند : اوّل : ترك شكايت ، و اين درجهء تائبان است . دوم : خشنودى از آنچه مقدّر است ، و اين درجهء زاهدان است . سوم : دوست داشتن هر چه مولايش مىكند ، و اين درجهء صدّيقان است » . و گويا اين انقسام ، مخصوص صبر بر مكروه