فصل 57 اسبابى كه سعى و توسّل به آنها منافى توكَّل نيست
اسبابى كه تحصيل و دست يازيدن به آنها منافاتى با توكَّل ندارد ، اسبابى است قطعى يا ظنّى كه ارتباط قطعى يا ظنّى مسبّبات به آنها به تقدير و مشيّت خداوند ارتباطى است مستمرّ و پياپى كه تخلَّف از آنها ممكن نيست ، خواه براى جلب نفع يا دفع ضرر يا براى بر طرف كردن آفتى مورد انتظار باشد ، مانند دست دراز كردن به غذا براى رساندن به دهان ، و توشه برداشتن براى سفر ، و سرمايه اندوختن براى تجارت ، و آميزش براى حصول فرزندان ، و سلاح برداشتن براى دفع دشمن ، و پس انداز كردن براى حال درماندگى و اضطرار ، و مداوا نمودن براى بر طرف ساختن بيمارى ، و نگاهداشتن خود از خواب در گذرگاه سيل و جايگاه درندگان و زير ديوار كج ، و بستن در ، و بستن زانوى شتر ، و ترك راهى كه وجود دزدان يا درندگان در آن قطعى يا احتمالى باشد . . . و امثال اينها .
و امّا پيروى اسباب موهوم ، مانند برده دارى ، و فال بد ، و پىگيرى بسيار در تدبيرها و نكته هاى باريك ، و چاره جوئى و حيله انديشى براى تبديل و تغيير ، باطل كنندهء توكل است ، زيرا اينها نزد خردمندان اسباب نيستند ، و خداى تعالى به تحصيل آنها امر نفرموده ، بلكه از آنها نهى شده ، و آنچه به آن امر شده آهستگى و سهل انگارى در طلب [ روزى ] و پافشارى نكردن است .
رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم فرمود : « روح الامين در جان من دميد كه : هيچ نفسى نمىميرد
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 287
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٢٨٧