شد ، و بعضى جز به اينكه پاره اى از عقوبتهاى آخرت را بچشند پاك نمىشوند ، و تطهير بعضى ممكن نيست مگر به آتش دوزخ كه پليديها و چركهاى آنها سوخته و ريشه كن گردد . امّا گاهى به لحظه اى در آتش حقيقة پاك گردند و گاهى به هفت هزار سال - چنان كه در اخبار وارد شده - و گاهى كمتر يا بيشتر ، و تفصيل اين را بجز خداى سبحان نمىداند ، و كسانى كه به بيشترين حدّ زنگار و مهر دل گرفتار و محجوبند در آتش دوزخ جاودانه خواهند ماند .
امّا نفوسى كه قابل تطهيرند هر گاه خداوند تزكيه و تطهير آنها را كامل سازد ، و مدّت آن به پايان رسد ، در اين صورت آماده و مستعدّ صفا و پاكى از تيرگيها براى تجلَّى حق مىشوند ، پس به نسبت علم و معرفت تجلَّى و ظهور حاصل مىگردد مانند ظهور و تجلَّى ديدنيها نسبت به صورتهاى خيالى ، و اين مشاهده و تجلَّى رؤيت ناميده مىشود ، زيرا در ظهور و پيدائى و وضوح و هويدائى همانند ديدن با چشم است ، بلكه به مراتب بالاتر از آن است ، از اين رو كه بيننده اوّلا عقل است و ثانيا چشم ، و بين اين دو فرق بسيار است . پس اختلاف در مراتب ادراك و ديدن به حسب اختلاف نورانيّت ادراك كننده است ، و فرق بين روشنى چشم و روشنى و درخشندگى عقل از زمين تا آسمان است ، و نفوذى كه براى عقل در شناخت حقايق اشياء و كنه و درون آنهاست چگونه براى چشم تواند بود ؟ از آنچه گفتيم معلوم شد كه : رسيدن به درجه رؤيت و مشاهده بسته است به تحصيل معرفت در دنيا ، زيرا معرفت بذرى است كه در آخرت به مشاهده تبديل مىشود ، همچنانكه هسته به درخت و تخم به كشت مبدّل مىگردد ، و كسى كه هسته ندارد چگونه براى او درخت خرما حاصل مىشود ، و كسى كه تخم نيفشاند چگونه كشت درو مىكند ؟ پس كسى كه خدا را در دنيا نشناخت چگونه در آخرت او را مىبيند ، و كسى كه لذت معرفت را در دنيا نيافت لذت نظر و مشاهده را در آخرت نيابد ، زيرا آنچه در دنيا قرين و همراه آدمى نباشد در آخرت آغاز به پيدائى نمىكند ، پس هر كسى كه درود عاقبت كار كه كشت ، و حشر هر كس چنانست كه بر آن مرده ، و مردن هر كس همان گونه است كه زيسته .
و چون معرفت درجات متفاوت دارد ، تجلَّى نور الهى نيز در آخرت درجات
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 206
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٢٠٦