توست نه تو ، و اگر به مركَّبى است كه سوار شده اى فضيلت براى مركب توست ، براى تو چيزى نيست كه به آن عجب و افتخار كنى . و از اين رو كامل كنندهء مكارم اخلاق صلَّى الله عليه و آله فرمود : « لا تأتونى بأنسابكم و ائتونى بأعمالكم »
« نسب خود را نزد من نياوريد بلكه أعمال خود را نزد من بياوريد » .
دوم - اينكه نسب حقيقى خويش را بشناسد ، كه پدر نزديكش نطفه اى پليد است و جدّ دورش خاكى پست . و خدا اصل و نسب انسان را به او شناسانده و فرموده :
« وَبَدَأ خَلْقَ الإِنْسانِ مِن طينٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَه مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهينٍ » 32 : 7 - 8 ( سجده ، 7 - 8 ) « خدا خلقت انسان را از گل آغاز كرد . آنگاه نسل او را از عصاراى از آب پست قرار داد » .
و كسى كه اصل او خاكى است كه لگدمال مىشود و مردم چيزهاى آلوده به آن را مىشويند براى او كه فرع آن است چه رتبه و رفعتى است سوم - آنكه بداند كه گذشتگانى كه به آنها عجب و افتخار مىكند ، اگر از اهل ديانت و داراى خصال پسنديده و شرافت حقيقى بودند آشكار است كه از عجب دور و بر كنار بودند بلكه شيوهء ايشان فروتنى و شكسته نفسى و بزرگداشت خلق بوده است . پس اگر در اخلاق به آنها اقتدا كند خودبينى و بزرگ منشى سزاوار او نيست ، ورنه به زبان حال و با همين عجب نسب خود را مورد طعن قرار داده است . و اگر از اهل ديانت واقعى و شرافت علمى و عملى نبودند ، بلكه فقط بزرگى ظاهرى و شوكت عاريتى داشتند ، مانند شاهان ستمگر و ياران و اعوان آنها ، اف بر كسى كه به آنها عجب و افتخار كند و به خاطر آنها بزرگى فروشد زيرا خويشاوندى و انتساب به دام و دد و سگ و خوك بهتر است از خويشاوندى و انتساب به آنان . چگونه چنين نباشد و حال آنكه مغضوب درگاه خداوند و معذّب در آتش دوزخند ، كه اگر صورتشان را در جهنّم ببيند و پليدى و تعفّن و نكبت آنان را ملاحظه كند از آنها و از انتساب به آنها بيزارى جويد . و به همين جهت پيغمبر صلَّى الله عليه و آله و سلَّم فرمود : « قومى كه پدرانشان زغال دوزخ شدهاند ، يا در پيش خدا از
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 411
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٤١١