سبحان نزديك يا از او دور مىكند . و غير از اينها انديشه و خاطر نيك و ستوده اى كه متعلَّق به دين باشد يا انديشه و خاطر نكوهيده اى كه متعلَّق به دنيا باشد وجود ندارد .
و چون اين مطلب را دانستى اين نكته را نيز بدان كه : يكى از طرق معالجهء وسواس شناخت شرافت ضدّ آن يعنى انديشه و خاطر نيك و ستوده است ، تا آدمى را بر مواظبت بر آن كه موجب دفع وسوسه هاست بر انگيزد . و فضيلت انديشه ها و خواطر نيك ( قصد اعمال حسنه ) در باب نيّت ذكر خواهد شد ، و بسا از بيان فضيلت اين افعال خود آنها نيز شناخته شود چنان كه در باب نيّت ياد خواهد شد ، و فضيلت ذكر قلبى در باب « ذكر » دانسته مىشود .
امّا بيان شرافت تفكَّر و مسير و مجراى آن از افعال خداى متعال و اشاره به چگونگى تفكَّر دربارهء آنها و در آنچه موجب قرب بنده به خداى تعالى و يا دورى از او مىشود ، در اينجا بايد اجمالا به آنها اشاره كنيم زيرا اين تفكَّر متعلَّق به قوهء نظرى است . پس مىگوئيم :
تفكَّر ، سير درونى و باطنى از مبادى و مقدّمات به مقاصد [ از معلومات به مجهولات ] است ، و مبادى عبارت است از آيات و نشانه هاى آفاق و انفس [ جهان و انسان ] ، و مقصد : رسيدن به معرفت موجد و مبدع آنها و علم به قدرت غالب و عظمت فائق الهى است . و هيچ كس نمىتواند از حضيض نقص به اوج كمال برسد مگر از راه تفكَّر ، كه كليد اسرار و چراغ انوار است ، و منشأ عبرت گرفتن و مبدأ بصيرت يافتن ، و كمند صيد معارف حقيقى و دستاويز دريافت حقايق يقينى است . تفكَّر بالهاى نفس است براى پرواز به آشيان قدسى خود و مركب روح است براى مسافرت به وطن اصلى خويش ، و به وسيلهء آن ظلمت جهل منكشف و پرده هاى نادانى بر طرف مىشود و انوار علم و اسرار آن پرتو مىافشاند . و از اين رو در آيات و أخبار از آن ستايش شده و به آن ترغيب و تشويق شده است ، مانند اين آيات :
« أ و لَمْ يَتَفَكَّرُوا في أنْفُسِهِمْ ما خَلَقَ الله السَّمواتِ وَالأرضَ وَما بَيْنَهُما إلا بِالحَقِّ » 30 : 8 ( روم ، 8 ) .
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 230
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٢٣٠