فصل 4 فرق بين فضيلت و رذيلت
اجمالا دانسته شد كه فضائل ياد شده ملكات مخصوصاند كه آثار معلومى دارند ، و بسا كه از بعضى مردم افعالى شبيه به فضائل صادر شود و در واقع فضائل نباشد .
از اين رو بايد فرق بين آن دو بيان شود تا امر بر غافل مشتبه و پوشيده نشود كه باعث گمراهى خواهد شد . پس مىگوئيم :
دانستى كه فضيلت حكمت عبارت است از علم به حقايق اشياء و اعيان موجودات چنان كه هستند ، و حكمت از يقين و آرامش خاطر جدا نخواهد بود . بنابر اين صرف فراگرفتن بعضى از مسائل و بيان كردن آن حتّى به نحو شايسته و درست امّا بدون وثوق و اطمينان نفس حكمت نيست ، و فرا گيرندهء چنين چيزى حكيم نيست ، زيرا حقيقت حكمت از اذعان يقينى منفك نيست و او فاقد اين حال است . مثل او مانند تشبّه كودكان به مردان است ، يا بعضى از حيوانات [ همچون طوطى و ميمون ] كه اقوال و افعال انسان را محاكاة و تقليد مىكنند .
امّا فضيلت عفّت ( خويشتندارى ) را دانستى كه عبارت است از ملكهء اطاعت و فرمان بردن قوهء شهوت از عقل ، به طورى كه كار و تصرّف قوهء شهوت محدود به امر و نهى عقل باشد ، به اين معنى كه مقدّم داشتن مصلحت و رو گرداندن از مفسده به اشاره و تجويز او باشد و در اوامر و نواهى عقل مخالفت نكند . و سزاوار است كه انگيزهء اتّصاف به آن ملكه ( خوى ) و صدور آثار آن صرفا همان فضيلت و كمال بودن آن