شود در نفس آدمى افسردگى و زبونى پديد مىآورد كه جز با انتقام از ميان نمىرود ، و بسا هست كه اين افسردگى و زبونى به بعضى از رذائل مهلك مىكشاند .
امّا عدالت ، دانستى كه عبارت است از اطاعت و انقياد قوهء عملى از عقل ، يا همدوشى و سازش قوا با يكديگر و بودن آنها زير فرمان عقل ، به طورى كه تنازع و كشمكش از ميانشان برخيزد و بعضى بر بعض ديگر غلبه و چيرگى نيابند ، و بر هيچ كارى جز آنچه عقل مقرّر مىدارد اقدام نكنند . و اين معنى هنگامى به كمال مىرسد كه براى انسان ملكهء راسخى پديد آيد كه همهء كارهايش به آسانى با ميانه روى و اعتدال صادر شود ، و غايت و هدف ديگرى نداشته باشد جز خود اين ملكه كه فضيلت و كمال است . بنابر اين كسى كه كارهاى اشخاص عادل را با تكلَّف و به ريا يا براى جلب قلوب مردم يا به دست آوردن جاه و مال انجام مىدهد عادل نيست .
و بر همين قياس همهء انواع فضائل كه تحت اجناس مذكور مندرج است كه در برابر هر يك از آنها رذيله اى شبيه آن وجود دارد ، پس سزاوار است كه طالب سعادت آنها را بشناسد و از آنها بپرهيزد ، مثلا سخاوت عبارت از ملكه اى است كه با وجود آن مال به آسانى به مستحقّ آن بخشيده مىشود ، در حالى كه غايت برانگيزندهء آن صرفا فضيلت و كمال بودن آن باشد نه اغراض ديگر . بنابراين بخشش و بذل مال براى به دست آوردن بيشتر يا دفع ضرر يا نيل به مقام يا رسيدن به لذّات حيوانى سخاوت نيست . و همين گونه است بذل و بخشش در مورد غير مستحقّ و اسراف در خرج ، زيرا مبذّر به اهميّت قدر و ارزش مال جاهل است ، و نمىداند كه اگر در مواقعى مال نباشد اهل و عيال تباه مىشوند و آدمى از كسب معارف و فضائل اعمال باز مىماند ، و مال در ترويج احكام دين و نشر فضيلت و حكمت دخالت و تأثيرى بزرگ دارد .
بسا هست كه منشأ اسراف و تبذير ناآگاهى به صعوبت تحصيل مال حلال است ، و اين حال غالبا براى كسى پيش مىآيد كه ناگهان از طريق ميراث يا غير آن مالى به كف آورده كه به رنج و كار و كوشش خود نبوده است ، و مثل وى همان كسى است كه از دشوارى كسب مال حلال غافل است ، زيرا كسبها و سودهاى طيّب و پاك جدّا اندك است ، و مبادرت به بسيارى از كسبها براى آزادگان مشكل
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 122
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١٢٢