توكَّل است ، و « كفران » ( ناسپاسى ) و ضد آن شكر ( سپاسگزارى ) است ، و « جزع و بىتابى » و ضد آن صبر است ، و « فسق » و آن خروج از طاعت و عبادت خداوند است و ضد آن طاعت و عبادت است . و تحت اين عنوان « عبادات مقرّر در شرع » مندرج است از قبيل طهارت ، نماز ، ذكر و تلاوت قرآن و زكات و خمس و روزه و حجّ و زيارتها ، و ما زكات و خمس را در بخش انفاق و بقيّه را در بخش عبادات ذكر خواهيم كرد .
آگاهى : علماى اخلاق متعرّض برشمارى فضائل و رذائل و داخل كردن بعضى را ضمن بعضى ديگر و اشاره به قوهء برانگيزندهء آنها به نحوى كه ما تفصيل داديم نشدهاند بلكه فقط بعضى را ذكر كردهاند و از گفتار آنان در بعضى جاها بر مىآيد كه با چنين ادخالى مخالفند .
سرّ اين مطلب اين است كه بسيارى از صفات داراى جهات مخالف است كه هر يك از آنها مناسب قوه اى است ، چنان كه به آن اشاره كردهايم . پس اختلاف در ادخال به سبب اختلاف اعتبار جهات است . و دانستى كه آنچه جهات مختلف دارد متعلَّق به قواى متعدّدى است كه ما همه را مبدأ آن قرار مىدهيم و از رذائل يا فضائل آن مىشمريم و به هيچ يك از آن قوا اختصاص نمىدهيم . نكتهء ديگر اين است كه بسا هست كه بعضى صفات از جهتى ستوده و پسنديده است و از فضائل به شمار مىآيد و از جهت ديگر از رذائل محسوب مىشود ، مثلا محبّت و خوف و رجاء . حبّ اگر متعلَّق به دنيا و امور دنيوى باشد ناپسند و از رذائل به شمار است ، و اگر متعلَّق به خدا و اولياء او باشد ستوده است و از فضائل شمرده مىشود . خوف اگر از چيزى باشد كه عقلا نبايد از آن ترسيد از رذائل قوهء غضب است ، و اگر از معاصى خويش يا از عظمت خداوند باشد از فضائل است . و رجاء اگر نابجا باشد از رذائل و اگر بجا باشد از فضائل است ، و بر همين قياس آنچه جهات و اعتبارات مختلف دارد .
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 118
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١١٨