خويها ، و صفاتى كه در اين عالم كسب شده به وسيلهء آن صور در عالم آخرت به حسب مراتب ظاهر مىشود . زيرا ظهور اشياء بر حسب اختلاف مراتب و اختلاف عوالم و نشأه ها متفاوت است ، و موادّ صورتهائى كه در اقامتگاه معاد به راحتى و خوشى يا ناراحتى و ناخوشى منجر مىشود همان اخلاق و نيّاتى است كه در اين عالم اكتساب شده است . و اين طريقه و عقيده اى است كه آراء بزرگان حكمت و عرفان بر آن قرار گرفته است ، و ما متن آيات و اخبارى را كه بر آن دلالت دارد آورديم و به حقيقت حال اشاره كرديم . بنابر اين « صراط مستقيم » كه همچون پلى بر دوزخ كشيده شده صورتى است براى حدّ وسط اخلاق ، و دوزخ صورتى است براى اطراف آن ( افراط و تفريط ) . پس هر كه در اين جهان بر حد وسط ثابت قدم بماند در آن جهان از صراط نمىلغزد و به بهشتى كه خداوند به پرهيزكاران و خويشتنداران وعده داده مىرسد . و كسى كه در اين دنيا به اطراف ( زياده روى و نقصان ) منحرف شود در آنجا در دوزخى كه كافران را در برمىگيرد سقوط مىكند .
امّا حدّ وسط يا حقيقى است و يا نسبى و اضافى . وسط حقيقى آن است كه نسبتش به دو طرف يكسان باشد مانند عدد چهار نسبت به دو و شش . و همچنين مزاج معتدل حقيقى كه پزشكان وجود آن را منكرند . و وسط نسبى آن است كه تحقّقش براى نوع يا شخص تا حدّ امكان به حدّ وسط حقيقى نزديكتر است و كمال لايق نوع و شخص به آن متحقّق مىشود اگر چه به آن و اصل نشود . پس نامگذارى به وسط ( اگر چه وسط حقيقى نباشد ) نسبت به اطراف آن است كه از وسط حقيقى نسبت به آن دورترند . و اين مانند اعتدال نوعى يا شخصى است كه طبيبان آن را اثبات كردهاند ، و مراد از آن اعتدالى است كه تحقّقش براى نوع و اشخاص امكانپذير است . و آن مقدار اعتدالى است كه فراخور هر نوع يا شخص باشد . و اگر اعتدال حقيقى به معنى تساوى اجزاء بسيط عنصرى و تساوى آنها در نيرو و نزديكى به اعتدال حقيقى نسبت به طرفهاى ديگر موجود نباشد آن اعتدال اضافى و نسبى ناميده مىشود .
امّا آنچه در اينجا معتبر و مورد توجّه است همان وسط نسبى و اضافى
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 107
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١٠٧