فصل 2 تحقيق دربارهء حدّ وسط و اطراف آن ( افراط و تفريط )
بىشك در برابر هر فضيلتى رذيله اى كه ضدّ آن است وجود دارد . و چون دانستى كه اجناس فضائل چهار است پس اجناس رذائل نيز در نظر اوّلى چهار است : جهل ، كه ضدّ حكمت است ، و جبن ، كه ضدّ شجاعت است ، و شره ( آزمندى ) كه ضدّ عفّت ( خويشتندارى ) است ، و جور ( ستم ) كه ضدّ عدالت است .
امّا هنگام تحقيق آشكار مىشود كه براى هر فضيلتى حدّ معيّنى هست ، و تجاوز از آن به سوى افراط يا به سوى تفريط ، به رذيلت منتهى مىشود . پس فضائل به منزلهء حدّ وسط و رذائل به مثابهء اطراف است . حدّ وسط بيش از يكى نيست و تعدّد نمىپذيرد ولى اطراف بيشمار و غير متناهى است . بنابراين فضيلت همانند مركز دائره است و رذائل همچون ديگر نقاط مفروضه از مركز تا محيط است . مركز نقطهء واحد و معيّن است و ديگر نقاط مفروضهء اطراف آن بيشمار و نامتناهى است .
بنابر اين در مقابل هر فضيلتى رذائل نامتناهى هست ، زيرا حدّ وسط محدود و معيّن است و اطراف نامحدودند ، و فضيلت در نهايت دورى از رذيلتى است كه در نهايت رذائل قرار دارد . و هر يك از رذائل به فضيلت نزديكتر است تا آن رذيلت ( كه در نهايت واقع است ) . و مجرّد انحراف از فضيلت از هر طرفى كه اتّفاق افتد موجب افتادن در رذيلت خواهد بود . ثبات و پايدارى بر فضيلت و
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 105
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١٠٥