براى آن قرد « 204 » و خوك در خواب بر آدميى خبيث دلالت كند ، و گوسفند بر آدميى سليم جانب ، « 205 » و همهء أبواب تعبير همچنين . و اين را سرهاى عجيب است و آن از عجايب علمهاى دل است ، و ذكر آن لايق علم معامله نباشد . و مقصود آن است كه تصديق كرده شود بدان كه شيطان ارباب دل را منكشف شود ، و همچنين فريشته گاهى به طريق تمثل و محاكات ، چنان كه در خواب باشد ، و گاهى به طريق حقيقت . و بيشتر تمثل باشد به صورتى محاكى معنى آن كه مثال معنى باشد ، نه عين معنى ، الاّ آن است كه به چشم مشاهده افتد ، مشاهدهء محقّق . و مكاشف به ديدن آن متفرّد باشد ، بيرون كسانى كه گرد بر گرد او باشند ، چنان كه خفته به ديدن متفرّد بود .
بيان آن چه بنده را بدان مؤاخذت بود از وسوسهها و همتها و خاطرها و قصدهاى دل ، و آن چه عفو باشد و بدان مؤاخذت نرود
( 1 ) بدان كه اين كارى غامض است ، و آيات و اخبار متعارض در آن وارد ، و طريق تلفيق آن جز بر محققان علما ملتبس است . چه روايت كردهاند كه پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلّم - فرموده : إنّ اللّه تعالى عفى عن امّتى ما حدّثت به نفوسها ، « 206 » اى ، خداى - عز و جل - حديث نفس از امت من عفو فرموده است . و أبو هريره - رضى اللّه عنه - روايت كرد كه پيغامبر - عليه السلام - گفت حكاية عن اللّه : إذا همّ عبدى بسيّئة فلا تكتبوها عليه فان عملها فاكتبوها سيّئة ، و إذا همّ [ 53 ] بحسنة فلم يعملها فاكتبوها حسنة فان عملها فاكتبوها عشرا ، اى ، چون بندهء من قصد بدى كند آن را بر او منويسيد ، و اگر آن را در عمل آرد يك بدى بنويسيد ، و چون قصد نيكويى دارد و آن را در عمل نياورد ، آن را يك نيكى ثبت كنيد ، و اگر در عمل آرد ده نيكى . و آن حديث را مسلم و بخارى در صحيحين آوردهاند . و اين دليل است بر آن كه عمل دل و انديشهء او به بدى معفو است . و در لفظ ديگر : من همّ بحسنة فلم يعملها كتبت له حسنة ، و من همّ بحسنة فعملها كتبت له إلى سبعمائة ضعف ، و من همّ بسيّئة فلم يعملها لم تكتب له و ان عملها كتبت عليه سيّئة ، اى ، هر كه قصد نيكويى در خاطر آرد و آن را نكند ، [ يك ] نكويى براى وى نوشته شود ، و هر كه قصد نيكويى در خاطر آرد و بكند ، تا هفت صد نكويى براى وى ثبت كرده شود ، و هر كه قصد بدى دارد و نكند ، نوشته نشود ، و اگر بكند ، نوشته شود يك بدى . و در
هامش
( 204 ) قرد ، ميمون .
( 205 ) سليم جانب ، ترجمهء « سليم الصدر » .
( 206 ) در عربى و شرح زبيدى : قال [ ص ] : عفى عن امّتى ما حدّثت به نفوسها ( 7 - 292 ) .