بيان درجات ريا
( 1 ) بدان كه بعضى أبواب ريا صعبتر و غليظتر از بعضى است ، و اختلاف آن به اختلاف اركان است و تفاوت درجات در آن . و اركان آن سه است : چيزى كه بدان ريا كنند ، و چيزى كه براى آن ريا كنند ، و نفس قصد ريا .
ركن اول - نفس قصد ريا
( 2 ) و آن از دو قسم خالى نباشد : يكى مجرد ، بىارادت ثواب ، و دوم آن كه به ارادت ثواب باشد ، پس اگر همچنان باشد از سه وجه خالى نيست : يا ارادت ثواب اقوىتر و غالبتر باشد ، و يا ضعيفتر ، و يا مساوى ارادت بندگان بود . پس درجات چهار بود .
درجهء اول و آن غليظتر است ، آن كه [ 375 ] مراد او ثواب نباشد اصلا . چون كسى كه ميان مردمان نماز گزارد و اگر تنها باشد نگزارد ، بل بسيار باشد كه با مردمان بىآبدست نماز گزارد .
پس قصد او مجرد رياست ، و آن ممقوت است نزديك خداى تعالى . و همچنين كسى كه صدقه دهد از بيم مذمت مردمان ، و قاصد ثواب نباشد ، و اگر تنها باشد ندهد ، و اين درجهء علياست از ريا .
دوم آن كه او را قصد ثواب نيز باشد و ليكن قصد ضعيف بود ، چنان كه اگر در خلوت باشد نكند و آن قصد او را بر عمل ندارد ، و اگر قصد ثواب نباشد ريا او را بر عمل دارد . و اين نزديك است به درجهء اول . و آن چه در اوست از شايبهء قصد ثواب مستقل نيست بدان كه او را بر عمل دارد ، و بزه را از وى نفى نكند .
سوم آن كه قصد ثواب و قصد ريا متساوى باشد ، چنان كه اگر هر يكى از ديگرى خالى بودى بر عمل او را باعث نشدى ، و چون هر دو جمع شدند رغبت پديد آمد ، يا هر يكى از آن اگر منفرد بودى مستقل بودى به حمل او بر عمل كردن و بر آن داشتى كه عمل كند . پس افساد او مثل اصلاح اوست . پس اميد داريم كه سر بسر بود : نه او را باشد ، نه بر او بود ، يا او را ثواب هم چندان باشد كه از عقاب بر او . و ظواهر اخبار دلالت كند كه مسلّم نماند . و در « كتاب اخلاص » « 104 » بر آن سخن گفتهايم .
هامش
( 104 ) ربع منجيات ، كتاب هفتم .