و چنان كه نگوييم كه ملك گرفتن مالهاى بسيار حرام است ، نمىگوييم كه ملك گرفتن دلهاى بسيار حرام است ، مگر بسيارى مال و بسيارى جاه او را بر مباشرت چيزى دارد كه روا نباشد .
آرى ، انصراف همت سوى فراخى جاه مبدأ بديهاست ، چون انصراف همت سوى دوستى بسيارى مال . و دوستدار جاه و مال بر ترك معصيتهاى دل و غير آن قادر نباشد . و اما فراخى جاه ، بىآنكه در طلب آن از تو حرصى باشد ، و بىآنكه به زوال آن اگر زايل شود غمناك شوى ، در آن ضررى نيست . چه جاهى واسعتر از جاه پيغامبر - صلى اللَّه عليه و سلم - و جاه خلفاى راشدين و كسانى كه پس از ايشان بودند از علماى دين نباشد ، و ليكن انصراف همت سوى طلب جاه در دين نقصان است [ 373 ] و به تحريم موصوف نيست .
پس بدين تقدير مىگوييم كه تحسين جامهاى كه آدمى پوشد به وقت بيرون آمدن بر مردمان رياست و حرام نيست ، زيرا كه ريايى به عبادت نيست ، بل به دنياست . و هر تجمل و تزيّن كه مردمان را باشد بر اين قياس كن . و دليل بر اين آن است كه از عايشه - رضى اللَّه عنها - روايت كردهاند كه پيغامبر - صلى اللَّه عليه و سلم - خواست كه بر اصحاب خود بيرون آيد ، پس در خم آب مىنگريست و موى سر و محاسن و دستار خود راست مىكرد ، عايشه گفت : يا رسول اللَّه ، تو همچنين كنى ؟ گفت : نعم ، انّ اللَّه يحبّ من العبد ان يتزيّن لاخوانه إذا خرج إليهم ، اى ، آرى بدرستى كه خداى دوست دارد از بنده كه خود را براى برادران خود بيارايد چون بر ايشان بيرون آيد . آرى ، اين از پيغامبر - عليه السلام - عبادت بود . زيرا كه او به دعوت خلق مأمور بود ، و به ترغيب ايشان در اتباع و استمالت دلهاى ايشان ، و اگر از چشم ايشان ساقط شدى در اتباع او رغبت [ ننمودندى ] . پس بر او واجب بود كه محاسن احوال خود بر ايشان ظاهر گرداند تا در چشم ايشان حقير نباشد ، چه چشم عوام خلق در ظواهر باز شود نه در سراير . پس قصد پيغامبر آن بود .
و ليكن اگر كسى قصد كند كه نفس خود را در چشم ايشان نيكو نمايد از بيم مذمت و ملامت ايشان ، و براى جستن راحت از توقير و احترام آن جماعت ، كارى مباح را قصد كرده باشد ، چه آدمى را رسد كه از درد مذمت بترسد و راحت انس برادران طلبد ، و چون وى را گران دارند و گران شمرند و استقذار كنند ، از ايشان انسى نباشد .
پس ريا كه به غير عبادت باشد گاهى مباح مىشود ، و گاهى طاعت ، و گاهى مذموم باشد . و
إحياء علوم الدين ( فارسى ) — صفحة 626
مساهمون: الغزالي
ص٦٢٦