گوشهاى تنگ از خانه روشنايى نپذيرد ، پس همچنين انشراح سينهها به معرفتها و انكشاف فراخى ملكوت . دلهاى عارفان را متفاوت باشد . و براى آن در خبر آمده است كه روز قيامت گفته شود : اخرجوا من النّار من كان في قلبه مثقال من ايمان و نصف مثقال و ربع مثقال و شعيرة و ذرّة ، اى ، بيرون آييد از آتش هر كه را در دل او يك مثقال از ايمان است و نيم مثقال و ربع مثقال و جوى و ذرهاى .
اين همه تنبيه است بر آن كه درجات ايمان متفاوت است ، و بر آن كه اين مقادير از ايمان مانع در رفتن آتش نيست . و در مفهوم خطاب او آن است كه هر كه ايمان او زيادت از مثقالى است او در آتش در نرود ، چه اگر در رود هر آينه [ 28 ] اول به بيرون آوردن او فرمان باشد ، و آن كه در دل كسى مثقال ذرهاى است ، مستحق جاويد در آتش بودن نيست ، اگر چه داخل آتش شود . و همچنين قول پيغامبر - عليه السلام : ليس شيء خيرا من ألف مثله الاّ الانسان المؤمن ، اشارتى است به تفضيل دل عارف مؤمن ، بدان كه به از دل هزار كس است از عوام مؤمنان .
و قول حق تعالى :
وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ،
« 108 » تفضيل مؤمن است بر مسلمان . و مراد به مؤمن عارف است نه مقلّد . و قول حق تعالى :
يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ .
« 109 » اينجا به مؤمنان كسانى را خواسته است كه تصديق كردهاند بىعلمى ، و ايشان را از اهل علم مميز گردانيده است . و اين دليل است بر آن كه اسم مؤمن بر مقلد واقع است ، اگر چه تصديق او از كشف و بصيرت نباشد . و ابن عباس - رضى اللَّه عنه - در تفسير
وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ ،
« 110 » چنين گفته است كه يرفع العالم فوق المؤمن بسبعمائة درجة ما بين كلّ درجتين كما بين السَّماء و الارض ، اى ، عالم را بر مؤمن به هفت صد درجه رفعت دهد ، كه ميان هر دو درجه چندان باشد كه ميان آسمان و زمين .
و پيغامبر - عليه السلام - گفت : اكثر اهل الجنّة البله و علّيّون لذوي الالباب ، اى ، بيشتر اهل بهشت ناداناناند ، و علّيين اهل عقل راست . و گفت . فضل العالم على العابد كفضلى على ادنى رجل من اصحابى ، اى ، فضل عالم بر عابد همچنان است كه فضل من بر ادنى مردى از ياران من ، و در روايتي : كفضل القمر على سائر الكواكب ، اى ، چون فضل ماه بر ديگر ستارگان .
پس تفاوت درجات اهل بهشت بر اندازهء تفاوت دلها و معرفتهاى ايشان بدين شواهد روشن شود . و براى اين روز قيامت را يوم التّغابن گويند ، چه محروم از رحمت خداى در غبن و
هامش
( 108 ) آل عمران 3 - 139 .
( 109 ) مجادله 58 - 11 .
( 110 ) مجادله 58 - 11 .