بيان لشكرهاى دل
( 1 ) حق تعالى گفت : وَ ما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ ، « 17 » اى ، نداند لشكرهاى پروردگار تو را مگر او . و خداى - سبحانه و تعالى - در دلها و جانها و غير آن از عالمها لشكرها فراهم آورده است كه حقيقت و تفصيل عدد آن جز او نداند . و ما در اين حال به بعضى از لشكرهاى دل اشارت كنيم . و آن چيزى كه تعلق به غرض ما دارد او را دو لشكر است : يكى آن كه به چشم بتوان ديد ، دوم آن كه جز به بصيرت نتوان ديد . و او چون پادشاه است ، و لشكرها چون ياران و خدمتكاران . و معنى اين لشكرها اين باشد كه گفتيم . اما لشكرى كه به چشم بتوان ديد دست است و پاى و چشم و گوش و زبان و ديگر عضوهاى ظاهر و باطن ، چه آن همه خدمتكار دلاند و مسخّرند براى او ، و او متصرف است در ايشان و گرداننده ايشان را ، و براى فرمانبردارى دل آفريده شدهاند و او را مخالفت نتوانند كرد و تمردى نتوانند نمود . و چون چشم را باز شدن فرمايد باز شود ، و چون پاى را واجنبيدن فرمايد بجنبد ، و چون زبان را سخن گفتن فرمايد و حكم جزم كند سخن گويد ، و ديگر عضوها همچنين . و مسخر بودن اندامها و حسها دل را از وجهى به مسخر بودن فريشتگان ماند خداى را ،