معنى دوم لطيفهء دانندهء دريابنده است از مردم ، كه در شرح يكى از دو معنى دل گفتهايم . و او آن است كه حق تعالى به قول خود :
وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي ،
« 9 » آن را خواسته است ، و آن كارى عجيب ربانى است ، كه بيشتر عقلها و فهمها از دريافت كنه حقيقت آن عاجز است .
سوم - لفظ نفس
( 1 ) و اين نيز مشترك است ميان معنيها . و به غرض ما از اين ، دو معنى تعلق دارد .
يكى آن كه به دو [ آن ] معنى را خواهند كه جامع قوّت خشم و شهوت است در آدمى ، چنان كه شرح آن بخواهد آمد . و اين استعمال بر صوفيان غالب است ، چه ايشان به نفس اصلى را خواهند كه جامع صفتهاى نكوهيده است از آدمى . پس گويند كه از مجاهدهء نفس و شكستن آن چاره نيست .
و قول پيغامبر - عليه السّلام : أعدى عدوّك نفسك الّتي بين جنبيك ، اشارت بدوست .
معنى دوم لطيفهاى كه ياد كردهايم كه حقيقت مردم اوست . و آن نفس و ذات آدمى است ، و ليكن به حسب اختلاف حالها به صفتهاى مختلف موصوف شود . پس چون در تحت فرمان ساكن باشد و به سبب معارضهء شهوتها اضطراب از وى برود ، آن نفس را مطمئنه خوانند . [ ص 3 ] كما قال اللّه تعالى :
يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ . ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً
« 10 » . و نفس به معنى اول ، رجوع او به حضرت الهى متصور نيست ، چه او از خداى دور است ، و از خيل شيطان است . و چون سكونت او تمام نباشد و ليكن با نفس شهوانى مدافعت نمايد و بر وى اعتراض كند ، [ آن را ] نفس لوّامه گويند ، زيرا كه لومهء « 11 » صاحب خود مىكند در حين تقصير كردن در عبادت مولاى خود . قال اللّه تعالى :
وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ
. « 12 » و اگر اعتراض بگذارد و منقاد شود و مقتضى شهوات و دواعى شيطان را فرمان برد ، او را نفس امّاره نامند . كقوله تعالى :
وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ
. « 13 » روا كه مراد از امّاره آن نفس باشد كه به معنى اول گفته شده است . پس نفس به معنى اول بغايت نكوهيده است ، و به معنى دوم ستوده . زيرا كه آن نفس آدمى است ، اى ، ذات و حقيقت او كه داناست به بارى تعالى و به ديگر معلومات .
هامش
( 9 ) إسراء 17 - 85 .
( 10 ) فجر 89 - 27 و 28 .
( 11 ) لومه ، لوم ، ملامت ، نكوهش .
( 12 ) قيامت 75 - 2 .
( 13 ) يوسف 12 - 53 .