پس همچنان باشد كه معدوم است .
و اما اسراف دو چيز را گويند : يكى صرف مال به مويهگر و مطرب و منكرات . دوم صرف آن در جنس مباحات ، و ليكن به مبالغت . و مبالغت به اضافت حالها مختلف شود . پس گوييم : كسى را كه جز صد دينار نباشد و او عيال و فرزندان دارد و جز آن ايشان را معيشتى نباشد ، پس هر صد دينار را در وليمهاى صرف كند ، مسرف باشد و منع او از آن واجب است . حق تعالى گفت :
وَ لا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً
« 173 » ، اى ، دست خود را در نفقت و عطا بغايت گشاده مكن كه آن گاه بنشينى ، هم تو نفس خود را ملامت كنى و هم مردمان ، و تو را چيزى نمانده باشد . و اين آيت در شأن مردى نازل شد كه همهء مال خود قسمت كرد و چيزى براى عيال خود باقى نگذاشت ، پس چون نفقة از وى طلب كردند نتوانست داد . و گفت :
وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً ، إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ
« 174 » ، اى ، در غير حق نفقت مكن ، چه نفقت كنندگان در غير طاعت حق تعالى برادران ديواناند ، اى ، ايشان ديوان را فرمانبردارى مىنمايند در آن چه مىفرمايند . و همچنين گفت :
وَ الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا
« 175 » ، اى ، آن كسانى كه چون نفقت كنند اسراف نكنند و نفقت ايشان در معصيت حق تعالى نباشد و از حق خداى هيچ چيز باقى نگذارند . پس هر كه چنين اسراف كند بر وى انكار بايد كرد . و بر قاضى واجب بود كه وى را حجر فرمايد ، مگر چون مرد تنها باشد و در توكل قوّتى صادقه دارد ، وى را روا باشد كه همهء اموال خود را در أبواب خير و نيكى نفقت كند . و كسى كه عيال دارد ، يا از توكل عاجز باشد ، وى را نرسد كه همهء مال خود را صدقه كند . و همچنين صرف كل مال در نقش ديوار و آرايش بنا اسراف و حرام است . و كسى را كه مال بسيار هست حرام نيست ، زيرا كه آرايش از غرضهاى صحيح است . و هميشه مسجدها را بياراستهاند و درها و پوششهاى « 176 » آن را نقش كرده ، با آن كه [ 345 ] نقش در و پوشش را جز مجرد آرايش فايدهاى نيست . و همچنين سرايها . و همچنين گوييم در تجمل به جامهها و طعامها ، و آن در جنس خود مباح است ، و به اعتبار حال مرد و توانگرى او اسراف شود .
و مثال اين منكرات بسيار است ، آن را نتوان شمرد . پس منكرات مجمعها و مجلسهاى قاضيان و دواوين پادشاهان و مدارس فقيهان و رباطات صوفيان و كاروانسرايها بر اين قياس كن . چه هيچ بقعهاى از منكرى مكروه يا محظورى خالى نباشد ، و استقصاى همهء منكرات آن
هامش
( 173 ) إسراء 17 - 29 .
( 174 ) إسراء 17 - 26 و 27 .
( 175 ) فرقان 25 - 67 .
( 176 ) پوشش ، سقف .