معترض « 130 » و منحرف بر آيد ، و زمان طلوع آن كوتاه بود ، و بعضى منتصب « 131 » بر آيد ، و زمان طلوع آن دراز باشد . و آن در شهرها مختلف شود ، اختلافى كه ذكر آن درازى دارد « 132 » . آرى منازل آن را شايد كه نزديكى و دورى صبح بدان دانسته آيد .
و اما ضبط « اول صبح » از روى تحقيق به دو منزل اصلا ممكن نيست . و در جمله چون چهار منزل باقى ماند تا طلوع قرص خورشيد « 133 » ، پس مقدار منزلى بيقين دانسته شود كه صبح كاذب باشد ، و چون قريب دو منزل ماند ، طلوع صبح صادق تحقق پذيرد . و ميان دو صبح مقدار چهار دانگ منزلى بتقريب مشكوك فيه بود كه از وقت صبح صادق است يا كاذب ، و آن آغاز ظاهر شدن سپيدى و پراكندگى آن است پيش از آن كه عرض آن اتساع پذيرد . پس بايد كه روزه دارنده از وقت شك سحور بگذارد « 134 » ، و قيام كننده پيش از آن وتر بگزارد ، و نماز بامداد ادا نكند تا آن گاه كه مدت شك بگذرد ، و چون محقق شد ادا كند . و اگر مريدى خواهد كه وقتى بتحقيق معين شود كه در آن سحور تناول كند ، و در عقب آن متصل بدان نماز گزارد ، آن اصلا در قوّت آدميان نيست ، بل از مهلتى چاره نبود براى توقف و شك ، و جز بر معاينه اعتماد نيست « 135 » ، و در معاينه جز بر آن كه روشنى در پهناى افق منتشر شود تا به حدى كه مبادى زردى پيدا آيد .
و جمعى بسيار از مردمان در اين غلط كردهاند و پيش از وقت نماز گزارده . و دليل بر آن آن است كه بو عيسى ترمذى در جامع خود « 136 » روايت كرده است از طلق بن على « 137 » كه پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - گفت : كلوا و اشربوا و لا يهيدنّكم السّاطع المصعّد و كلوا و اشربوا حتّى يعترض لكم الاحمر ، اى ، بخوريد و بياشاميد ، و دمندهء دراز شونده بايد كه شما را به ترك سحور ازعاج « 138 » نكند ، و بخوريد و بياشاميد تا آن گاه كه سرخى شما را پيش آيد . و اين صريح است در آن چه سرخى را رعايت بايد كرد . بو عيسى گفت كه در اين باب از عدى حاتم و ابو ذر و سمرة بن جندب روايتها آمده است . و اين حديثى حسن و غريب است . و عمل اهل علم بر اين است .
و ابن عباس گفت : كلوا و اشربوا ما دام الضّوء ساطعا . و صاحب غريبين « 139 » ساطع را به
هامش
( 130 ) معترض ، بر پهنا ، اعتراض ، بر پهنا ايستادن .
( 131 ) منتصب ، راست ، قائم ، مستقيم .
( 132 ) طول مىكشد .
( 133 ) در عربى : الى طلوع قرن الشمس .
( 134 ) گذاشتن ، ترك كردن .
( 135 ) در عربى : و لا اعتماد في العيان .
( 136 ) جامع ترمذى .
( 137 ) از قيس بن طلق از پدرش طلق بن على ( زبيدى ، 6 - 452 ) .
( 138 ) ازعاج ، از جاى بر انگيختن .
( 139 ) غريبين ، غريب القرآن و غريب الحديث . صاحب الغريبين ، و هو ابو عبيد احمد بن محمد بن عبد الرحمن القاشاني المروي من ائمة اللغة و الحديث ( زبيدى ، 6 - 452 ) .