پس سايهء زوال هر روزى زيادت شود اگر سفر او از اول تابستان باشد ، و اگر از اول زمستان بود هر روزى كم شود .
و نيكوتر چيزى كه بدان سايهء زوال دانسته شود ميزان است . مسافر بايد كه آن را با خود دارد ، و اختلاف سايه در هر وقتى بدان بياموزد . و اگر موضع خورشيد [ 274 ] از مستقبل قبله وقت زوال بداند ، و در سفر به موضعى باشد كه قبله در آن به دليلى ديگر ظاهر شده باشد ، امكان دارد كه وقت را به خورشيد بداند بدانچه ميان دو چشم او ظاهر شود مثلا اگر در شهر همچنين باشد .
و اما وقت نماز شام به غروب در آيد ، و ليكن باشد كه كوهها مغرب را از او بپوشد . پس بايد كه جانب مشرق نگرد ، اگر در افق تاريكيى ظاهر شود كه از زمين مقدار نيزهاى بالا شده است ، وقت نماز شام بود .
اما وقت نماز خفتن به غايب شدن شفق دانسته شود ، و آن سرخى است . و اگر به كوهها پوشيده شود ، به ظهور ستارگان خرد و بسيارى آن توان دانست ، كه آن پس از غيبت سرخى باشد .
و اما صبح در اول دراز پيدا شود ، چون دم گرگ ، و آن را حكمى نيست تا زمانى بگذرد ، پس سپيديى در پهنا ظاهر شود كه به سبب ظهور دريافت آن به چشم دشوار نباشد ، و آن اول وقت بود . و پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - گفت : ليس الصّبح هكذا ، و جمع بين كفّيه ، و انّما الصّبح هكذا ، و وضع احدى سبّابتيه على الأخرى و فتحهما ، اى ، « صبح همچنين نيست » و كف خو را فراهم آورد ، « صبح نيست جز همچنين » و يكى از دو سبابهء خود را بر ديگرى نهاد و هر دو را بگشاد . و اين اشارتى است بدان كه آن پهنا باشد .
و به منازل ماه « 128 » گاهى بر آن « 129 » دليل گرفته شود . و آن تقريب است نه تحقيق ، بل اعتماد بر ديدن سپيديى است كه در پهنا انتشار پذيرد . چه قومى گمان بردند كه صبح به چهار منزل پيش از خورشيد طلوع كند ، و اين خطاست ، زيرا كه آن صبح كاذب است . و محققان گفتهاند : به دو منزل پيش از آن باشد . و اين نيز تقريب است و بر آن اعتمادى نيست . چه بعضى منزلها
هامش
( 128 ) منازل ماه ، بيست و هشت مرحلهاى كه ماه در گردش به دور زمين آنها را طى مىكند .
( 129 ) بر صبح صادق ( زبيدى ، 6 - 452 ) .