آسان نبود .
و بايد كه به مرگ و تنهايى گور بسيار انديشد ، هر گاه كه دلش از تنهايى تنگ آيد . و بيقين داند كه هر كه در دل او از ذكر خداى و معرفت او چيزى حاصل نشود كه بدان انس گيرد ، وحشت تنهايى را كه پس از مرگ باشد طاقت ندارد . چه كسى كه به ذكر خداى و معرفت او انس گرفت ، مرگ آن انس را زايل نگرداند . چه محل انس و معرفت به مرگ نميرد ، بل زنده باشد و بدان معرفت انس زيادت شود و به فضل حق تعالى شادمان . چنان كه خداى - عز و جل - در حق شهدا گفت ، قوله تعالى :
وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ
« 128 » ، اى ، كسانى را كه در راه خداى تعالى كشته شدند مرده مپنداريد كه ايشان زندگاناند ، در حضرت پروردگار خود رزق مىيابند ، و بدانچه حق تعالى ايشان را داد از فضل خود شادماناند .
و هر كه براى خداى در مجاهدهء نفس خود متجرّد شود ، هر گاه كه وفات كند شهيد باشد ، چه مجاهد آن است كه با نفس و هواى خود مجاهده كند ، چنان كه پيغامبر - صلّى اللّه عليه و آله و سلم - آن را بتصريح فرموده است . و جهاد بزرگتر جهاد نفس است ، چنان كه صحابه را گفت :
رجعنا من الجهاد الاصغر و عليكم بالجهاد الاكبر ، اى ، باز گشتيم از جهاد خردتر و بر شماست به جهاد بزرگتر . و اللّه اعلم بالصواب .
هامش
( 128 ) آل عمران 3 - 169 و 170 .